Nedensellik bağlamında sürekli yaratma ve teceddüd-i emsâl
Continuous creation in the context of causality and precedents renewal
- Tez No: 987498
- Danışmanlar: PROF. DR. İBRAHİM KAPLAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, İslam düşüncesinin ana akım ekollerinden biri Eş'arî geleneğin sürekli yaratma teorisini temellendirmek için oluşturduğu teceddüd-i emsâl kavramını nedensellik ilkesi bağlamında inceleme konusu yapmaktadır. Düşünce tarihinin şekillenmesi ve gelişmesinde önemli etkileri bulunan nedensellik ilkesi, âlemde meydana gelen oluş ve bozuluşun açıklanmasında bir zorunluluk olarak ortaya konulmaktadır. Buna göre sebep–sonuç ilişkisi üzerine yapılan tartışmalar yalnızca tabiat anlayışlarını şekillendirmekle kalmamış, aynı zamanda metafizik alanda da çeşitli sonuçlar doğurmuştur. Nitekim Tanrı'nın özellikle fiilleriyle ilgili açıklamalarda önemli bir yer edinmiştir. Nedensellik yahut klasik literatürdeki karşılığıyla illiyyet prensibi, varlık, olay ve fiiller arasındaki ilişkiyi açıklamaya yönelik son derece kapsamlı bir içeriğe sahiptir. Bu prensip hem tabiat felsefesinin hem de metafiziğin temel tartışma alanlarından birini oluşturur. Tezimizin sınırlılıkları çerçevesinde ise Eş'arî düşüncenin zorunlu nedensellik ilkesini reddetme gerekçeleri ele alınmış; bu çerçevede aynı ekolün yaratmaya dair yaklaşımları, özellikle de sürekli yeniden yaratmayı esas alan teceddüd-i emsâl anlayışı üzerinden değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Eş'arîler, âlemde meydana gelen olaylar ile fiiller arasında zorunlu, ontolojik bir nedensel bağ bulunduğunu kabul etmek yerine, bu tür ilişkilerin ancak ilâhî iradenin sürekli müdahalesiyle ve“âdet”yoluyla gerçekleştiğini savunmaktadırlar. Bu anlayış, tabiattaki düzenin zorunlu neden-sonuç ilişkilerine değil, Allah'ın her an yenilenen yaratma fiiline dayandığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda cevherlerin ve bilhassa arazların her an yeniden yaratılması, varlıkta gözlemlenen sürekliliğin de zatî bir zorunluluktan değil, ilâhî âdetin istikrarından kaynaklandığını göstermektedir. Eşyanın bizim müşahedemize konu olacak şekilde benzerlik arz ederek devam etmesi, doğrudan âdet nazariyesiyle irtibatlı bir şekilde açıklanmaktadır. Böylece âlemde düzen ve süreklilik korunmakta; ancak bu düzen, tabiatın içkin zorunlu yasalarına değil, Tanrı'nın kesintisiz yaratma fiiline bağlanmaktadır. Bu teorik çerçevenin tabiî sonucu olarak insanın fiilleri, sorumluluğu ve özgürlüğü meselesi de ayrı bir önem kazanmaktadır. Zira fiillerin her an ilâhî irade tarafından yaratıldığı bir ontolojik zeminde, insanın yapıp etmelerinden nasıl sorumlu tutulacağı, özgürlüğünün hangi anlamda temellendirileceği ve ahlâkî değerlerin hangi zemine oturtulacağı temel problemler hâline gelmektedir. Bu yönüyle teceddüd-i emsâl teorisi, yalnızca kozmolojik bir açıklama sunmakla kalmayıp; aynı zamanda insan özgürlüğü, ahlâkî sorumluluk ve ilâhî irade arasındaki ilişkiye dair derin bir düşünsel çerçeve de ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
In this thesis, we evaluate the Ash'ari thought, one of the main schools of Islamic thought, which rejects the principle of causality, which is among the principles that have extremely important effects on the shaping and development of the history of thought, and we assess this rejection in light of their theories of creation. This principle is posited as a necessity in explaining the formation and dissolution that occur in the universe. Accordingly, the discussions on cause and effect have not only shaped ideas about nature, but the conclusions drawn from them have also led to certain results in the field of metaphysics. Indeed, it has found a place in explanations, especially regarding the acts of God. Causality, or illiyyah in the classical terminology, possesses a highly comprehensive conceptual content aimed at explaining the relationships between beings, events, and actions. It constitutes one of the central problem areas of both natural philosophy and metaphysics. Within the limits of this study, the reasons behind the Ashʿarite rejection of the principle of necessary causality are examined, and in this context, the school's conception of creation is analyzed through its doctrine of tajdīd al-amthāl (continuous re-creation). Instead of accepting the existence of a necessary and ontological causal connection between events and actions in the world, the Ashʿarites maintain that such relations occur only through the continuous intervention of the divine will and merely in accordance with habitual regularity (ʿāda). This approach demonstrates that the order observable in nature is grounded not in intrinsic causal necessity, but in God's uninterrupted act of creation at every moment. In this framework, the constant re-creation of substances—especially accidents—indicates that the continuity observed in existence does not arise from an inherent necessity of things themselves, but from the stability of divine custom. The persistence of things in a manner that appears consistent and observable to us is thus explained in direct relation to the doctrine of ʿāda. In this way, order and continuity in the universe are preserved, yet this order is attributed not to immanent natural laws, but to God's perpetual creative act. As a natural consequence of this theoretical structure, the issues of human action, moral responsibility, and freedom acquire particular significance. For within an ontological framework in which all acts are continuously created by the divine will, fundamental questions arise regarding how human beings can be held responsible for their actions, in what sense their freedom can be grounded, and upon what basis moral values are to be established. From this perspective, the doctrine of tajdīd al-amthāl not only offers a cosmological explanation, but also presents a profound intellectual framework for understanding the relationship between divine will, human freedom, and moral responsibility.
Benzer Tezler
- Sebeplilik çerçevesinde eşyanın tabiatı sorunu Gazali'nin on yedinci meselesi bağlamında bir inceleme
The problem of the nature of things in the framework of causality a study in the context of Ghazali's seventh issue
ESMA İŞCAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜRBÜZ DENİZ
- Tanrı, inayet ve aranedencilik
God, providence and occasionalism
MERVE İZİN BADRIA
Doktora
Türkçe
2022
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET SAİT REÇBER
- Assessment of urbanization history of Addis Ababa city, Ethiopia
Addıs Ababa cıty, Ethıopıa'nın kentleşme tarihinin değerlendirilmesi
ABDURAHMAN HUSSEN YIMER
Yüksek Lisans
İngilizce
2023
Şehircilik ve Bölge PlanlamaMersin ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİ CENAP YOLOĞLU
- İbn Rüşt`de Tanrı-alem ilişkisi
Ibn Rushd on god-universe relation
EYÜP AKŞİT
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
DinDokuz Eylül ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. OSMAN BİLEN
- Kapitalizmin krizleri ile devleti anlama: Kapitalist form ve işlev tartışması
Understanding the state through crises of capitalism a discussion of a capitalist form and function
ELİF BALAM SIZAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Kamu YönetimiAnkara ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖRSAN Ö. AKBULUT