Ef'al-i ibad bağlamında İbn Hazm'ın Mu'tezile eleştirisi
Ibn Hazm's criticism of the Mu'tazilites in the context of Ef'al al-Ibad
- Tez No: 987679
- Danışmanlar: DOÇ. DR. AHMET YALÇIN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Kelâm, Mezhep, İbn Hazm, Mu'tezile, Kulların Fiilleri, Kalam, Sect, İbn Hazm, Mutazila, Acts of Servants
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kayseri Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, kelam ilminde önemli tartışmalardan biri olan“ef'âlü'l-ibâd”(kulların fiilleri) meselesini, Endülüs'lü Zâhirî âlim İbn Hazm'ın Mu'tezile'ye yönelik eleştirileri bağlamında ele almaktadır. Hz. Peygamber'in (s.a.v) vefatının ardından, İslam hızla farklı coğrafyalara yayılmış ve bu süreç, Müslümanların Fars ve Roma medeniyetleriyle temas kurmalarına vesile olmuştur. Bu kültürel etkileşimler, İslam dünyasında yeni entelektüel hareketlerin doğmasına zemin hazırlamış ve kelam ilminin teşekkülünü hızlandırmıştır. Bu gelişmeler, dini ve felsefi meselelerin tartışıldığı kelam ilminin doğuşuna katkı sağlamış ve farklı mezheplerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Mu'tezile, özellikle Vâsıl b. Atâ'nın fikirleri etrafında sistematikleşmiş ve zamanla beş temel prensip etrafında şekillenen özgün bir kelamî ekol haline gelmiştir. Bu prensiplerden“el-adl”(ilahi adalet) ilkesi, Mu'tezile'nin akılcı yaklaşımının temelini oluşturur. Bu bağlamda,“kulların fiilleri”meselesi, Mu'tezile'de en çok tartışılan konulardan biri olmuş, insan fiillerinin mahiyeti, irade, sorumluluk ve cezalandırma gibi konular doğrudan Allah'ın adaletiyle ilişkilendirilmiştir. Ancak Mu'tezile'nin bu meseleye dair geliştirdiği görüşler, kelam tarihinde çeşitli eleştirilere maruz kalmıştır. Bu eleştirilerden en dikkate değer olanı, Hicrî V. yüzyılda Endülüs'te yaşamış olan İbn Hazm'a aittir. İbn Hazm'ın Mu'tezile'ye yönelik tenkitleri, yalnızca bireysel bir tepki değil, aynı zamanda doğu kökenli kelamî akımlara karşı Mağrib coğrafyasından yükselen kapsamlı bir itiraz olarak değerlendirilebilir. Coğrafi uzaklığa rağmen, İbn Hazm, doğudaki fikrî akımları derinlemesine inceleyerek Mu'tezile'ye yönelik sistemli eleştiriler geliştirmiştir. İbn Hazm'ın kelamî yaklaşımı, Kur'ân ve Sünnet'in zahirine dayanmaktadır; aklî yorumlara dayalı metodolojilere ise ciddi bir mesafeyle yaklaşmaktadır. Bu yönüyle İbn Hazm, aklı merkeze alan Mu'tezile'nin yaklaşımıyla temelden ayrılmaktadır. Mu'tezile'nin beş temel doktrini ve akla verdiği önemin, İbn Hazm'ın nakil merkezli anlayışıyla uyuşmaması, iki taraf arasında köklü bir metodolojik farklılık doğurmuştur. Bu tezde, bu farklılık bağlamında“kulların fiilleri”meselesine dair İbn Hazm'ın Mu'tezile'ye yönelik eleştirileri ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Araştırmada, önce kulların fiilleri meselesinin tarihsel gelişimi ele alınmış, ardından Mu'tezile'nin bu konudaki görüşlerine yer verilmiş ve nihâyetinde İbn Hazm'ın bu görüşlere yönelik eleştirileri değerlendirilmiştir. Bu sayede, farklı kelamî ekoller arasındaki temel metodolojik farklar ortaya konarak, İbn Hazm'ın Mu'tezile'ye yönelttiği itirazların düşünsel ve metodolojik temelleri aydınlatılmaya çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study examines one of the most significant debates in Islamic theology—afʿāl al-ʿibād (human actions)—within the context of the criticisms directed by the Andalusian Ẓāhirī scholar Ibn Ḥazm toward the Muʿtazilite school. Following the passing of the Prophet Muḥammad (peace be upon him), Islam rapidly expanded into various regions, facilitating encounters between Muslims and the Persian and Roman civilizations. These cultural interactions paved the way for the emergence of new intellectual movements and accelerated the formation of the discipline of kalām (Islamic theology). As a result, discussions on religious and philosophical matters became more structured, giving rise to diverse theological schools. Among these, the Muʿtazila developed into a systematic theological movement, particularly around the ideas of Wāṣil b. ʿAṭāʾ. Over time, the school articulated a doctrinal framework grounded in five key principles, with the doctrine of al-ʿadl (divine justice) serving as the cornerstone of its rationalist approach. Within this framework, the issue of human actions (afʿāl al-ʿibād) became a central theological concern. Questions related to human agency, will, moral responsibility, and divine recompense were all closely tied to the concept of divine justice as understood by the Muʿtazila. However, the views proposed by the Muʿtazila on this matter did not go unchallenged and were subject to substantial criticism throughout the history of Islamic theology. Among the most noteworthy critiques is that of Ibn Ḥazm, who lived in al-Andalus during the 5th/11th century. His objections to the Muʿtazilite position were not merely personal; rather, they represented a broader intellectual challenge to theological trends emerging from the eastern Islamic world. Despite the geographical distance, Ibn Ḥazm deeply engaged with these doctrinal developments and formulated a comprehensive and systematic critique of Muʿtazilite thought. Ibn Ḥazm's theological methodology is rooted in a strict adherence to the apparent meanings (ẓāhir) of the Qurʾān and Sunnah. He is highly critical of rationalist and speculative methods that rely heavily on interpretive reasoning. This methodological stance places him in stark contrast to the Muʿtazila, whose rationalist orientation and commitment to the five foundational doctrines diverge significantly from Ibn Ḥazm's text-centered epistemology. The incompatibility between Muʿtazilite rationalism and Ibn Ḥazm's scriptural literalism underlies their fundamental methodological divergence. This thesis explores Ibn Ḥazm's criticisms of the Muʿtazila specifically in relation to the doctrine of human actions. The study begins by outlining the historical development of the afʿāl al-ʿibād debate, followed by a detailed analysis of Muʿtazilite perspectives on the issue. It then focuses on Ibn Ḥazm's critical responses to these views. Through this comparative examination, the research highlights the epistemological and methodological distinctions between the two theological schools and elucidates the underlying intellectual principles informing Ibn Ḥazm's critique of Muʿtazilite doctrine.
Benzer Tezler
- İbnü'l- Mutahhar el-Hillî'nin Eş'arîlik eleştirisi -Nehcü'l-Hakk ve Keşfü's-Sıdk adlı eseri bağlamında-
Ibnu'l Mutahhar al-Hilli' s criticism to Ash'ari -in the context of the work“Nahcu'l- Hakk and Kaşf as-Sidk”
HATİCE GÖKDEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÜMİT
- Ahmed b. Muhammed el-Adevî'nin Şerhu'l-Harîdeti'l-Behiyye adlı eseri bağlamında itikadi görüşleri
Theological views of Ahmed b. Muhammad al-Adavi in the context of his work titled Sharh al-Haridati al-Bahiyya
MELİK AKDOĞMUŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET FADIL ÜNSAL
- el-Emirü'l Kebîr es-Sünbâvî'nin Matlau'n Neyyireyn isimli Eseri Bağlamında 18.yy Cüz'i İrade Tartışmaları
Discussions on Partial Free Will in the 18th Century in the Context of al-Amir al-Kabir's Work“Matlaʿu'n-Neyyireyn”
RUMEYSA KARACA
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Dinİbn Haldun ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAMZA ELBEKRİ
- İmamiyye Şîa'sında İnsan Fiilleri“İbnü'l-Mutahhar el-Hillî Örneği”
Human Acts in Imamiyya Shia“The Example of Ibn al-Mutahhar al-Hilli”
GÖKHAN DEMİRCİ
Doktora
Türkçe
2026
DinBolu Abant İzzet Baysal ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HALİFE KESKİN
- Müfessir İsa b. Muhammed es-Safevî ve Tefsiru's-Safevî adlı eseri bağlamında itıkadî görüşleri
The theological views of the mufassir Isa b. Muhammad al-Safawi in the context of his work Tafsir al-Safawi
ABDULAZEEZ JABBAR AHMED
