Erken dönem osmanlı çok işlevli yapıları ve camiye dönüşümleri
Early ottoman multi-functional buildings and their conversion into mosques
- Tez No: 988390
- Danışmanlar: PROF. DR. NURAN PILEHVARIAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Osmanlı mimarisi, Ottoman architecture
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, erken Osmanlı döneminde inşa edilen ve kitabelerinde“imaret”, vakfiyelerinde ise çoğunlukla“zaviye”olarak adlandırılan çok işlevli yapıların mimari kimliklerini, işlevlerini ve toplumsal rollerini incelemektedir. Literatürde uzun süredir tartışma konusu olan bu yapılar, dini ve sosyal işlevleri aynı mekân içinde bir araya getirmişlerdir. Osmanlı Devleti'nin kuruluş sürecinde toplumsal ihtiyaçlara yanıt veren bu yapılar, erken dönemde sûfî grupları denetim altına almanın yanı sıra toplumun farklı kesimlerine hizmet sunmaları, kentlerde çekirdek işlevi üstlenmeleri ve kırsal alanlarda yeni yerleşimlerin sınırlarını belirlemeleri bakımından dikkat çekmektedir. S. Çetintaş'ın 1950'li yıllarda başlattığı“bu yapılar cami değildir”tartışmasından itibaren farklı araştırmacılar, bu yapıların plan tipolojisi, işlevsel yönleri ve toplumsal kimlikleri üzerine çeşitli yaklaşımlar geliştirmiştir. Çalışmada bu literatür ayrıntılı biçimde gözden geçirilmiş; vakfiye metinleri, kitabeler, arşiv belgeleri, kronikler ve seyahatnameler gibi birincil kaynaklar aracılığıyla yapıların sosyo-politik bağlam içindeki rolleri değerlendirilmiştir. Özellikle sultan eliyle kurulan büyük ölçekli imaretler, Osmanlı şehirleşmesinde merkezi konumlar oluşturmuş; paşa ve beyler tarafından yaptırılan yapılar ise daha çok yerel ölçekte hizmet sunmuştur. 15. yüzyılın ortalarından itibaren çok işlevli yapıların tek işlevli camilere dönüşmesi, Osmanlı'nın merkezi devlet yapısının güçlenmesiyle ve kurumsal yapısının gelişimiyle bağlantılı olarak değerlendirilmektedir. Bu dönüşüm, çok işlevli yapıların klasik dönem külliyeleriyle birlikte merkezi cami odaklı bir mimari anlayışa evrilmesi olarak değerlendirilmektedir. Böylece erken Osmanlı mimarisine özgü bu yapıların temsil ettiği kimlik, klasik dönem külliye modeliyle birlikte yeni bir kurumsal ve mimari çerçeveye taşınmıştır. Bu bağlamda tez, çok işlevli yapıların erken Osmanlı mimarlığı içindeki devlet kimliğini temsil etme biçimini ortaya koyarken, aynı zamanda bu yapıların camiye dönüşüm sürecini mimarlık tarihi bağlamında açıklamayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the architectural identity, functions, and social roles of multi-functional structures built during the early Ottoman period, referred to as 'imaret' in their inscriptions and mostly as 'zaviye' in their waqfiyes. These structures, which have long been a subject of debate in the literature, combined religious and social functions within the same space. Responding to social needs during the founding period of the Ottoman Empire, these structures are noteworthy for controlling Sufi groups in the early period, serving different segments of society, assuming a core function in cities, and defining the boundaries of new settlements in rural areas. Since S. Çetintaş initiated the debate in the 1950s that 'these structures are not mosques,' various researchers have developed different approaches to the plan typology, functional aspects, and social identities of these structures. This study provides a detailed review of this literature and evaluates the roles of these structures within their socio-political context through primary sources such as waqf texts, inscriptions, archival documents, chronicles, and travelogues. Large-scale imarets established by the sultan, in particular, formed central locations in Ottoman urbanisation, while structures built by pashas and beys served more at the local level. The transformation of multi-functional buildings into single-function mosques from the mid-15th century onwards is considered to be linked to the strengthening of the Ottoman centralised state structure and the development of its institutional framework. This transformation is seen as the evolution of multi-functional structures, alongside classical period complexes, towards a central mosque-focused architectural approach. Thus, the identity represented by these structures, characteristic of early Ottoman architecture, was transferred to a new institutional and architectural framework alongside the classical period complex model. In this context, the thesis aims to reveal how multi-functional buildings represented state identity within early Ottoman architecture, while also explaining the process of their transformation into mosques within the context of architectural history.
Benzer Tezler
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE
- Atik Valide Sultan Külliyesi'nin tarihsel gelişimi ve koruma sorunları
The historical development and conservation issues of Atik Valide Sultan Complex
ZEYNEP AYŞE GÜNGÖR
Doktora
Türkçe
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMAL KUTGÜN EYÜPGİLLER
- Tereke kayıtlarına göre Rusçuk'ta sosyo-ekonomik ve kültürel hayat (1656-1742)
According to tereke records socio-economic and cultural life in Ruse (1656-1742)
GÜLAY BOLAT
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
TarihEskişehir Osmangazi ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KAMİL ÇOLAK
- İslami ibadet yapılarının Osmanlı Dönemi kentsel mekanı içindeki konumu: İzmir örneği ve günümüz yapısına yansımalar
Başlık çevirisi yok
FATMA SEDES
- Kırklareli Vize'den Geç Antik–Bizans Dönemi mimari plastik taş eserler
Late Antique and Byzantine Architectural plastic from Kırklareli Vize
MELTEM ÇAVDAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEYNEP KUBAN