Endüstriyel miras mekânları ve emek hafızasının dönüşümü: Zonguldak TTK Üzülmez ve Rat lojmanları örneği
Industrial heritage spaces and the transformation of labor memory: The case of Zonguldak TTK Üzülmez and Rat worker housing
- Tez No: 991033
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEVLÜDE KAPTI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Endüstri mirası, Kültürel miras, Industrial heritage, Cultural heritage
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Koruma ve Restorasyon Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kömür endüstrisinin ortaya çıkışıyla birlikte Zonguldak kentini günümüze getiren tüm mekânsal aşamalar, sermayenin kâr etmek için aldığı kararlar ile işçi sınıfının bu kararlarla birlikte ve bu kararlara rağmen ortaya koyduğu yaşam koşullarıyla doğrudan ilişkilidir. Zonguldak kömür havzasının mekânsal boyutları, Türkiye'deki ve dünyadaki siyasi- ekonomik uygulamalardan bağımsız düşünülmemelidir. Kent, 2000'lere dek göç almıştır. Mükellefiyet kanunu kapsamında havza köylerinden bugünkü merkeze çalışmaya gelip 15 gün maden ocağında, 15 gün köyünde tarlada çalıştırılan gruplu işçiler için de; Anadolu'nun çeşitli kentlerinden çalışmak üzere göç eden daimi işçiler için de temel sorun aynıdır: barınma meselesi. İşçilerin barınma meselesi hem siyasi hem ekonomik sebeplerle büyük oranda göz ardı edilmiştir. Cumhuriyetin ilanının ardından farklı dönemlerde yapımı planlanmış ve uygulanmış lojman projeleri, havzadaki işçi sayısının çok küçük bir kısmına yetebilecek kapasitede olmuştur. Öncelikle mühendis ve memurlar ile kıdemli işçilere lojman sağlanmıştır. Bu durum, endüstri yapılarının ardından kent mekânını şekillendiren ikinci faktör olan gecekondulaşma olgusunu beraberinde getirmiştir. Kömür endüstrisinin başlangıcından itibaren, işçi hareketinin, grevlerin; iş cinayetlerinin, can kayıplarının; hak kayıplarının ve kazanımlarının mekânı olan Zonguldak kentini hafızasını yitirecek bir kırılmaya götüren süreç, üst ölçekte, dünyada ve Türkiye'de 1950'lerden itibaren etkisini gösteren küresel politikalarla doğrudan ilişkili olmuştur. 24 Ocak 1980 kararları ve 1980 darbesi ise, bu politikaların Türkiye'deki yansımasını ivmelendirmiştir. 1990'larda üretim gücü ve üretim hafızası büyük ölçüde elinden alınan kentin, içi boş bir kabuk gibi duran endüstri yapılarının pek çoğu, 2000'ler itibarıyla yok edilmiştir. Aynı süreçte, kontrolsüzce artmış gecekonduların yerine yapılacak çok katlı apartmanlar, kentin yeni geçim kaynağını inşaat rantına çevirmiştir. Tez kapsamında çalışılan Üzülmez ve Rat lojmanları, etraflarında yükselen TOKİ apartmanları tarafından çevrelenmiştir. Büyük kısmı yıkılarak TOKİ apartmanlarına çevrilmiş olan Rat lojmanlarından 2025 yılına ulaşmış 29 yapı tespit edilmiştir. Yapılardan birine girilerek belgeleme yapılmıştır. Zonguldak'ın endüstri mirasının büyük kısmı kaybedilmiştir ve kalan kısmı tehlike altındadır. Bu çalışma göstermiştir ki, endüstri mekânlarını korumanın yolu, emek hafızasını yaşatmaktan ve hatırlamaktan geçmektedir. Zonguldak'ın işçi lojmanları, ancak barındırdıkları olumlu ve olumsuz hafızayla birlikte yaşatıldığında gelecek nesillere bütüncül olarak aktarılabilecektir.
Özet (Çeviri)
With the emergence of the coal industry, all the spatial stages that have shaped the city of Zonguldak up to the present day are directly linked to the decisions taken by capital in pursuit of profit and to the living conditions created by the working class both in line with and in resistance to these decisions. The spatial dimensions of the Zonguldak coal basin cannot be considered independently of the political and economic practices in Turkey and around the world. The city continued to receive migration until the 2000s. For both the groups of compulsory workers who, under the Obligation Law, came from the basin's villages to the present-day city center—working 15 days in the mine and 15 days in the fields of their villages—and the permanent workers who migrated from various Anatolian cities to work in the mines, the fundamental problem was the same: housing. The housing problem of the workers was largely neglected for both political and economic reasons. The housing projects planned and implemented at different periods following the proclamation of the Republic remained far from meeting the needs of the workforce in the basin, providing accommodation only for a small portion of the workers. Housing was primarily allocated to engineers, civil servants, and senior workers. This situation led to the emergence of gecekondu settlements, which became the second major factor shaping the urban space after industrial buildings. From the beginning of the coal industry, the process that pushed the city of Zonguldak—marked by labor movements, strikes, workplace disasters and fatalities, losses and gains of rights—toward a rupture that would cause it to lose its collective memory has been directly related to the global policies that began to influence both the world and Turkey from the 1950s onward. The decisions of January 24, 1980, and the 1980 military coup accelerated the implementation of these policies in Turkey. By the 1990s, the city had largely been deprived of its productive capacity and industrial memory. Many industrial structures, which by the 2000s had been reduced to hollow shells, were demolished. During the same period, the construction of high-rise apartment blocks to replace the uncontrolled proliferation of gecekondu settlements transformed the city's new source of livelihood into construction-based rent. The Üzülmez and Rat workers' housing estates examined in this thesis are now surrounded by rising TOKİ apartment blocks. From the Rat housing estate—most of which has been demolished and replaced by TOKİ blocks—29 buildings surviving into 2025 have been identified. One structure was accessed and documented. A large portion of Zonguldak's industrial heritage has been lost, and what remains is under threat. This study demonstrates that preserving industrial sites depends on sustaining and remembering labor memory. Zonguldak's workers' housing estates can be transmitted to future generations only if both their positive and negative memories are kept alive.
Benzer Tezler
- Türkiye'deki kömür madeni işleme tesislerinin kültür ve sanat yapısı olarak kullanım dönüşümü için öneriler
Suggestions for the adaptive reuse of coal mine processing facilities in Turkey as culture and art structures
MERVE VAROL CAN
Doktora
Türkçe
2024
İç Mimari ve DekorasyonMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BURÇİN CEM ARABACIOĞLU
DOÇ. DR. KUNTER MANİSA
- İstanbul' un endüstriyel mirası üzerinden mimarlıkta uyarlanabilirliği yeniden düşünmek: Mekânsal adalet, döngüsellik ve kentsel hafıza bağlamında bir yaklaşım önerisi
Rethinking adaptability in architecture within the context of industrial heritage in i̇stanbul: An approach through spacial justice, circularity and urban memory
NİLÜFER KARANFİL BÜYÜKYILDIRIM
Doktora
Türkçe
2026
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DENİZ İNCEDAYI
- Spatial readings of controlled autonomy: Modulated liberation in“bürolandschaft”
Kontrollü özerkliğin mekansal okuması:“Bürolandschaft”üzerinden modüle edilmiş özgürleşme
ELİF ECE ILGAZ
Yüksek Lisans
İngilizce
2026
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURBİN PAKER KAHVECİOĞLU
- Endüstriyel miras kavramı çerçevesinde endüstri yapılarının yeniden işlevlendirilmesi ve elektrik santralleri örneği üzerinden analizi
Re-functionalization of industrial buildings and analysis of power plant examples through the notion of industrial heritage
FÜSUN SEÇER KARİPTAŞ
Doktora
Türkçe
2019
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SAADET AYTIS
- Tarihi endüstri yapılarının dönüşümünün dayanıklılık ve kültürel miras değerine etkileri: Örnekler üzerinden bir değerlendirme
Impacts of adaptive reuse of historic industrial buildings on resilience and cultural heritage value: An evaluation through case studies
HAVVA FİDANCI
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
MimarlıkGebze Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ CEMİLE SANEM ERSİNE MASATLIOĞLU