Yapay zekâ teknolojileri ve üniversite kütüphanecilerinin yapay zekâ okuryazarlık değerlendirmesi: Araştırma üniversiteleri örneği
Artificial intelligence technologies and the assessment of artificial intelligence literacy of university librarians: The Case of research universities
- Tez No: 992456
- Danışmanlar: DOÇ. DR. GÜLTEN ALIR DERBENT
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Bilgi ve Belge Yönetimi, Information and Records Management
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Bilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yapay zekâ teknolojileri, bilginin üretimi, organizasyonu ve erişimi süreçlerini dönüştürerek üniversite kütüphaneleri için hem yeni fırsatlar hem de yönetsel zorluklar ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışma, Türkiye'deki araştırma üniversiteleri kütüphanelerinin yapay zekâ teknolojilerine hazır olma durumunu kurumsal ve bireysel düzeylerde analiz etmeyi ve bu kütüphanelerde hizmet sunan çalışanların yapay zekâ okuryazarlığı düzeylerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, nicel ve nitel veri toplama tekniklerinin birlikte kullanıldığı karma yöntem deseni benimsenmiştir. Araştırmanın nicel veri toplama aşamasında, 23 araştırma üniversitesi kütüphanesinde görev yapan 214 çalışana Yapay Zekâ Okuryazarlığı Ölçeği (SNAIL) uygulanmış; nitel veri toplama aşamasında ise bu kütüphanelerde çalışan 12 yönetici ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, kütüphane çalışanlarının genel yapay zekâ okuryazarlığı düzeylerinin“Orta”seviyede olduğunu; teknolojinin çalışma mantığını kapsayan“Teknik Anlama”boyutunda düşük,“Eleştirel Değerlendirme”ve“Pratik Uygulama”boyutlarında görece daha yüksek düzeyde olduğunu göstermektedir. Yapılan analizler, vakıf üniversitelerinde çalışanların ve Bilgi ve Belge Yönetimi bölümü mezunlarının, akademik kadroda bulunanların ve lisansüstü eğitim almış olan çalışanların yapay zekâ okuryazarlığı düzeylerinin istatistiksel olarak anlamlı biçimde daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Nitel verilerin analizi sonucunda geliştirilen İki-Vaka Modeli, devlet üniversitelerinde yapay zekâ uyum sürecinin finansal ve mevzuatsal sınırlılıklar nedeniyle daha çok bireysel farkındalık ve pasif izleme düzeyinde yürütüldüğünü; vakıf üniversitelerinde ise kurumsal stratejiler, entegre araçlar ve planlı eğitim uygulamalarıyla daha proaktif bir yaklaşım benimsendiğini göstermektedir. Araştırma sonuçları, araştırma üniversitesi kütüphanelerinde yapay zekâ teknolojilerine etkin uyumun yalnızca teknik altyapı ile sınırlı olmadığını; çalışanların teknik yetkinliklerini geliştirmeye yönelik yapılandırılmış eğitim modellerine, insan müdahalesine geçiş (human hand-off) protokollerine ve ulusal düzeyde etik ve hukuki yönetişim çerçevelerine duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
Artificial intelligence technologies are transforming the processes of information production, organization, and access, presenting both new opportunities and managerial challenges for university libraries. This study aims to analyze the readiness of research university libraries in Türkiye for artificial intelligence technologies at both institutional and individual levels and to determine the artificial intelligence (AI) literacy levels of library staff. A mixed-methods research design integrating both quantitative and qualitative data collection techniques was adopted in this study. In the quantitative phase, the Scale for the Assessment of Non-Experts' AI Literacy (SNAIL) was administered to 214 staff members working in the libraries of 23 research universities. In the qualitative phase, semi-structured interviews were conducted with 12 library administrators employed at these libraries. The findings indicate that the general AI literacy levels of library staff are moderate. While scores in the dimensions of critical appraisal and practical application are relatively higher, the technical understanding dimension, which encompasses the operational logic of the technology, remains at a low level. The analyses revealed that employees at foundation universities and graduates of the Department of Information and Records Management exhibited statistically significantly higher levels of AI literacy. The“Two-Case Model,”developed through the analysis of qualitative data, demonstrates that the artificial intelligence adaptation process in state universities is conducted primarily at the level of individual awareness and passive monitoring due to financial and legislative constraints, whereas foundation universities adopt a more proactive approach supported by corporate strategies, integrated tools, and planned training practices. The research results underscore that effective adaptation to artificial intelligence technologies in university libraries is not limited to technical infrastructure alone; the findings reveal a critical need for structured training models to enhance the technical competencies of staff,“human hand-off”protocols, and ethical and legal governance frameworks at the national level.
Benzer Tezler
- Üniversite kütüphanelerinin geleceği: Yapay zekâ ve büyük veri analitiğinin avantajları ve dezavantajları
The future of university libraries: Advantages and disadvantages of artificial intelligence and big data analytics
BURAK SAVAŞ SARIÇOBAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Bilgi ve Belge YönetimiKastamonu ÜniversitesiBilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAMİD DERVİŞ
- Üniversite kütüphanelerinde yapay zekâ teknolojilerinin kullanımı: Yeni nesil üç boyutlu uygulamalar
The use of artificial intelligence technologies in university libraries: New generation immersive technologies
HARİKA BAŞ GÜLER
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Bilgi ve Belge YönetimiMarmara ÜniversitesiBilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜSSÜN GÜNEŞ
- Yapay zekâ ve makine öğrenmesinin kütüphane otomasyon sistemlerine entegrasyonu: Otomatik kataloglama
Integration of artificial intelligence and machine learning in library automation systems: Automatic cataloging
MEHMET BURAK MURAT
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Bilgi ve Belge YönetimiAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiBilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUSTAFA BAYTER
- Üniversite kütüphanelerinde büyük veri ve yapay zekâ teknolojisi uygulamalarında bilgi ve belge yönetimi öğrencilerinin farkındalığı: Kastamonu Üniversitesi örneği
The awareness of information and records management students on the applications of big data and artificial intelligence technologies in university libraries: The case of Kastamonu University
BAHAR YAYLA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Bilgi ve Belge YönetimiKastamonu ÜniversitesiBilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLER DEMİR
- Kütüphanelerde yapay zekâ uygulamaları
Artificial intelligence applications in libraries
FERHAT ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Bilgi ve Belge YönetimiAnkara ÜniversitesiBilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NEVZAT ÖZEL