Osmanlı erken ve klasik dönem saray mimarisinin oluşumunda Türk İslam sarayları etkisi
The influence of Turkish Islamic palaces on the formation of early and classical period ottoman palace architecture
- Tez No: 992488
- Danışmanlar: PROF. DR. NURAN PİLEHVARİAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Osmanlı saray mimarisi, özünde İslamiyet öncesi Türk geleneği ve İslam medeniyeti birikiminin güçlü bir sentezini barındırmaktadır. Bu tez çalışması; Osmanlı saray kurgusunun, yalnızca fethedilen coğrafyaların mimari mirasıyla değil, Orta Asya'dan taşınan köklü bir geleneğin hafızasıyla şekillendiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma; Türklerin Ordu-Balık kent geleneği ve Gök-Yer kozmolojisinin hükümdar konutlarındaki belirleyici rolünü, İslam saray mimarisinin kurumsallaşmış mekân pratikleriyle birlikte ele almaktadır. Bu bağlamda, çadır mimarisinde Temür Kazuk inancını temsil eden tünglük elemanı saray yapılarında kubbe ve merkezi plan anlayışına dönüşmüş; Orta Asya ve Mezopotamya'da yaygın olan yeryüzünü temsil eden dört eyvanlı merkezi plan şeması İslamiyet sonrası dönemde Emevi ve Abbasi saraylarının da etkisiyle yeni bir sentez oluşturmuştur. İslamiyet öncesi saray mimari mirası, Türk-İslam saraylarında görülen dört eyvanlı plan şeması ve köşk sistemi ile harmanlanarak Anadolu'ya taşınmış; Osmanlı saray kurgusunun oluşmasında kilit bir köprü vazifesi görmüştür. Elde edilen bulgular, bu tarihsel birikimin Edirne Sarayı ve nihayetinde Topkapı Sarayı'nda zirveye ulaştığını göstermektedir. Fatih Sultan Mehmed tarafından kurgulanan Topkapı Sarayı'nın, Avrupa tipi monoblok sarayların aksine, hiyerarşik mekansal düzene sahip avlular ve bahçeler içine dağılmış bağımsız köşklerden oluşması; Türklerin İslamiyet öncesi ve sonrası yaşam kültürünün taşlaşmış bir tezahürü olarak değerlendirilmiştir. Saray bünyesindeki Çinili Köşk, Revan Köşkü, Yalı Köşkü Bagdat Köşkü ve Sepetçiler Kasrı, Orta Asya ve Türk-İslam kökenli şemanın Osmanlı saray mimarisindeki en somut kanıtı olarak tanımlanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma; Osmanlı saray mimarisinin tesadüfi bir yığınak olmadığını; aksine İslamiyet öncesi ve sonrası“bahçe içinde simgesel olarak dünyayı temsil eden merkezi planlı köşk”anlayışının, İslam ve Roma/Bizans mirasıyla harmanlanarak bilinçli bir şekilde sürdürüldüğünü ortaya koymuştur. Osmanlı sarayları; işlevlere göre ayrışmış, topoğrafyaya uyum sağlamış, organik ve özgün bir büyüme modelini temsil etmektedir.
Özet (Çeviri)
Ottoman palace architecture, in its essence, embodies a powerful synthesis of pre-Islamic Turkish tradition and the accumulated heritage of Islamic civilization. This thesis aims to demonstrate that the Ottoman palace layout was shaped not only by the architectural heritage of conquered geographies but also by the memory of a deep-rooted tradition carried from Central Asia. The research examines the decisive role of the Turks Ordu-Balık urban tradition and Sky-Earth cosmology in ruler residences, alongside the institutionalized spatial practices of Islamic palace architecture. In this context, the 'tünglük' element representing the belief in 'Temür Kazuk' in tent architecture evolved into domes and a central plan understanding in palace structures; the four-iwan central plan scheme representing the earth, common in Central Asia and Mesopotamia, formed a new synthesis in the post-Islamic period under the influence of Umayyad and Abbasid palaces. The pre-Islamic palace architectural heritage was brought to Anatolia by being blended with the four-iwan plan scheme and the pavilion system seen in Turkic-Islamic palaces, serving as a key bridge in the formation of the Ottoman palace layout. The findings indicate that this historical accumulation reached its peak in the Edirne Palace and ultimately in the Topkapı Palace. The fact that Topkapı Palace, designed by Mehmed II, consists of independent pavilions dispersed within courtyards and gardens with a hierarchical spatial order unlike European type monoblock palaces is evaluated as a petrified manifestation of the Turks pre- and post-Islamic living culture. The Çinili Pavilion, Revan Pavilion, Yalı Pavilion, Bağdat Pavilion, and Sepetçiler Pavilion within the palace complex are identified as the most concrete evidence of the Central Asian and Turkic-Islamic originated scheme in Ottoman palace architecture. In conclusion, this study reveals that Ottoman palace architecture is not a coincidental accumulation; on the contrary, it demonstrates that the concept of a“centrally planned pavilion symbolically representing the world within a garden,”from both pre- and post-Islamic eras, was consciously maintained by blending it with Islamic and Roman/Byzantine heritage. Ottoman palaces represent an organic and unique growth model that is differentiated by functions and adapted to the topography.
Benzer Tezler
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE
- An urban node in the ritual landscape of byzantine constantinople: The church of St John the Baptist of the Stoudios Monastery
Bizans Konstantinopolis'inin ritüelistik peyzajinda kentsel bir düğüm noktası: Stoudios Manastırı Vaftizci Yahya Kilisesi
DİLARA BURCU GİRİTLİOĞLU
Yüksek Lisans
İngilizce
2019
MimarlıkOrta Doğu Teknik ÜniversitesiMimarlık Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ PELİN YONCACI ARSLAN
- İstanbul'da 19. yüzyıl Abdülmecid camileri
The 19th century Abdülmecid mosques in İstanbul
GÖZDE ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2000
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF.DR. SEMRA ÖGEL
- Muş ili İslam dönemi mimari eserlerin güncel durumlarının belgelendirilmesi ve değerlendirilmesi
Documentation and evaluation of the current conditions of Islamic period architectural monuments in Muş
ABDULKERİM BOZYEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ARAS NEFTÇİ
- İstanbul'da Mimar Sinan'ın Kaptan-ı Deryalar için yaptığı eserler
Mimar Sinan's works in İstanbul for Master of the Ships
DUYGU DOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Sanat TarihiDokuz Eylül Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞENAY ÖZGÜR YILDIZ