Eski Anadolu Türkçesinde sıfatlar ve zarflar
Adjectives and adverbs in old Anatolian Turkish
- Tez No: 995830
- Danışmanlar: PROF. DR. NESRİN BAYRAKTAR ERTEN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Dil bilgisi-sözcük türleri, Dil bilgisi-sıfat, Dil bilgisi-sıfat-eylem, Dil bilgisi-zarf, Dil bilgisi-zarf tümleci, Dil bilgisi-zarf-eylem, Dil bilgisi-zarf-fiil ekleri, Dizgeci işlevsel dil bilgisi, Niteleme sıfatları, Şart kipi, Grammar-word types, Grammar-adjective, Grammar-adjective -verb, Grammar-adverb, Grammar-adverbial clauses, Grammar-adverb-verb, Grammar-verbal-adverbs affixes, Systemic functional grammar, Qualificatif adjectifs, Subjunction
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Eski Anadolu Türkçesinin söz diziminde önemli bir yer tutan sıfatlar ve zarflar; yapısal, anlamsal ve işlevsel özellikleriyle bir bütün hâlinde incelenerek tüm yönleriyle ele alınmıştır. Çalışma, belirlenen inceleme alanının geniş olması sebebiyle nitel yöntem kullanılarak yürütülmüş ve hipotezleri örnekleyecek temel kullanımlarına değinilerek sıfatlar ve zarflarla ilgili karakteristik özellikleri gösterecek düzeyde örnekleme yapılmıştır. Yapılan incelemede, Eski Anadolu Türkçesindeki sıfatlar ve zarfların yapısal olarak basit, türemiş, tür değiştirici eklerle oluşan yapılar, birleşik yapılar, sözcük grubu şeklinde oluşan yapılar ve cümle şeklindeki yapılar olarak altı farklı şekilde kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu yapılardan söz dizimlik kullanımlar için sözcük grubu şeklinde oluşanlar da ayrıca oluşum biçimlerine göre isim tamlaması, sıfat tamlaması, edat grubu, fiilimsi grubu, tekrar grubu, bağlama grubu, eksiltme grubu ve edat, bağlaç, fiiilimsi türlerinin bir araya gelerek oluşturduğu karma yapılar şeklinde alt başlıklara ayrılmaktadır. Eski Anadolu Türkçesinde ayrıca cümlelerin de bir bütün hâlinde sıfat veya zarf görevinde bulunabildiği tespit edilmiştir. Yapılan anlamsal tasnifte ise sıfatlar; niteleme sıfatları, belgisiz sıfatlar, belirtme sıfatları ve sayı sıfatları şeklinde dört ana kategoride; zarflarsa durum zarfları, niteleme zarfları, ilgi zarfları, tutum zarfları, zaman zarfları, yer-yön zarfları, soru zarfları, miktar zarfları olarak sekiz ana kategoride incelenmiştir. Sıfatlar ve zarfların ayrıca derecelendirilebilme, pekiştirme, kümeyi daraltma ve genişletme, sistematik bir dizilim sırası gösterme, yüklemsel niteleme, kavramsallaşma gibi işlevlerin yanında özellikle söz dizimsel kullanımlarda ikincil bir işlev olarak istem gücüne sahip olma, zaman, görünüş ve kiplik bildirebilme gibi ek özellikleri bulunduğu da tespit edilmiştir. Çalışma, sıfatlar ve zarfları tüm bu özellikler itibarıyla bütüncül bir modelle inceleyerek bu sözcük türlerinin kendine has özelliklerini tüm yönleriyle ortaya koyabilmek adına örnek bir inceleme niteliğindedir.
Özet (Çeviri)
This study provides a comprehensive examination of adjectives and adverbs; which play a significant role in the syntax of Old Anatolian Turkish, by analyzing their structural, semantic, and functional characteristics. Given the extensive scope of the analysis, a qualitative research methodology was employed, with sampling conducted at a level sufficient to demonstrate the characteristic features of adjectives and adverbs, focusing on their fundamental uses that substantiate the proposed hypotheses. The analysis indicates that adjectives and adverbs in Old Anatolian Turkish are realized in six forms: simple forms, derived forms, forms created through category-changing suffixes, compound forms, word-group structures, and clause-based structures. Among these, syntactically used word-group formations are further classified into noun phrases, adjective phrases, postpositional groups, verbal noun/participle groups, reduplication groups, coordination groups, ellipsis groups, and mixed structures formed by combining postpositions, conjunctions, and verbal forms. It has also been determined that entire clauses in Old Anatolian Turkish can function as adjectives or adverbs in their entirety. In the semantic classification, adjectives are categorized into four main groups: qualitative adjectives, indefinite adjectives, determinative adjectives, and numeral adjectives. Conversely, adverbs are examined within eight primary categories: manner, degree, relational, attitude, temporal, locative/directional, interrogative, and quantity adverbs. In addition to functions such as gradability, intensification, the narrowing and broadening of sets, exhibiting systematic ordering, predicative qualification, and conceptualization, adjectives and adverbs also possess supplementary features —particularly in syntactic usage— such as valency as a secondary function; as well as the capacity to express tense, aspect, and modality. This study aims to serve as a model analysis by investigating adjectives and adverbs within a holistic framework and unveiling the distinctive characteristics of these word classes across all their facets.
Benzer Tezler
- Teshil'in nüshası üzerine dil bilgisi çalışması (Metin-inceleme-dizin/sözlük)
Copy on the grammar study of Teshil (Analysis-text-dictionary)
NESİBE KOLDANCA
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Türk Dili ve EdebiyatıKarabük ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NİMET KARA KÜTÜKÇÜ
- Ahî Çelebi Tercemetü'l-Mûcez fi't-Tıbb (Giriş-inceleme [ses ve şekil bilgisi]- metin [70b-141a varakları arası] -dizin)
Tercemetü'l –Mucez fi't – Tıbb (Wntrance, analysis (phonetics and morphology) – text (between the foils of 70b -141a) – index
ELİFNUR YILDIZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıAbant İzzet Baysal ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞABAN DOĞAN
- Hazret-i Ali Cenkleri'nde niteleme sıfatlarının işlevleri
The functions of attributive adjectives in Hazret-i Ali Battles
DİLEK ÇOLAKOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıHarran ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. OSMAN TÜRK
- Bursa İnebey Kütüphanesi'nde bulunan bir Terceme-i Kur'ân (Fâtiha Sûresi, Bakara Sûresi, Âl-i İmrân Sûresi, Nisâ Sûresi, Mâide Sûresi 1b-127a) (Metin-inceleme)
A translation of the Qur'an found in the Bursa İnebey Library (Surah Al-Fatiha, Surah Al-Baqarah, Surah Al-Imran, Surah An-Nisa, Surah Al-Ma'idah 1b-127a) (Text-analysis)
TAYYİBE NURDAN KILIÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. REYHAN ÇORAK
- Müzekki`n-Nüfus, giriş-metin-sözlük
Müzekki`n-Nüfusa introduction-text-dictionary
ABDULLAH BAĞDEMİR
Doktora
Türkçe
1997
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF.DR. HAMZA ZÜLFİKAR