İhsan Oktay Anar ve Buket Uzuner'in romanlarına arketipsel yaklaşım
An archetypical approach to the novels of Ihsan Oktay Anar and Buket Uzuner
- Tez No: 996242
- Danışmanlar: DOÇ. DR. OĞUZHAN KARABURGU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Arketip, Buket Uzuner, İhsan Oktay Anar, modernist roman, postmodernist roman, Archetype, Buket Uzuner, İhsan Oktay Anar, modernist novel, postmodernist novel
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Akdeniz Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Edebî eserlerin kendilerinden önce üretilmiş metinlerin izlerini taşıması, modern edebiyat kuramlarının temel kabullerinden biridir. Bu bakış açısı, özellikle mitlerin çağdaş edebî türlerle olan ilişkisini değerlendirmede önemli katkı sağlar. Mitler, insanlığın ortak bilinç dışından beslenen arketiplerin en kadim yansımalarını barındırırken roman, modern çağın estetik ve düşünsel birikimini taşıyan bir anlatı türü olarak bu arketipsel kalıpların güncel biçimlerde yeniden üretildiği bir edebi alan hâline gelmiştir. Bu nedenle mitlerle roman arasındaki ilişki, tarihsel süreklilik ve bilinç dışı ortaklık bağlamında göz ardı edilemeyecek bir mahiyet taşır. Psikoloji literatürüne kazandırdığı“arketip”kavramıyla Carl Gustav Jung'un öncülüğünü yaptığı arketipsel eleştiri, insanlığın ortak yaşantı kalıplarını içeren mitlerin etkisinin çağdaş yaşamda ve edebî eserlerde de varlığını sürdürdüğünü ileri sürer. Arketiplerin insan düşünce ve davranışlarına dair birikimlerin ilksel örüntüleri olması, bu yaklaşımın psikolojik temelini oluşturur. Bu nedenle arketipsel eleştiri, mitoloji ve edebiyat çalışmalarının katkısı ve psikanalitik eleştirinin açtığı imkânları da kullanarak metin çözümlemeleri için kuramsal bir bütünlük sunar.“Arketipsel eleştiri”ya da“arketipsel sembolizm”adlarıyla da anılan bu yöntem; çağdaş edebî eserlerde ilksel deneyimlerin izlerini sürmeyi, bu izlerin psikolojik, estetik ve kültürel boyutlarını açığa çıkarmayı amaçlar. Bu çalışmanın giriş bölümünde“Psikanaliz ve Arketip Kuramının Temel Unsurları”başlığı altında, Sigmund Freud ve Carl Gustav Jung'un psikoloji ve edebiyatı ilişkilendirerek bu alana olan katkılarını ve kuramsal çalışmaları ele alınmıştır. Ardından Edebiyat Bilimi ve Psikoloji İlişkisi, Psikanalizin Arketip Kuramına Etkileri irdelenmiştir. Arketip başlığını taşıyan bölümde ise Arketipsel Eleştiri Kuramına katkısı olan bilim insanlarına ve fikirlerine yer verilmiştir. George Frazer'ın Altın Dal adlı eserinden hareketle mitler ve dünya mitolojisindeki benzerlikler ele alınmış, Carl Gustav Jung'un düşünceleri Analitik Psikoloji başlığı altında tartışılmıştır. Northrop Frye'ın Eleştirinin Anatomisi, Mircea Eliade'nin Mitlerin Özellikleri ve Ebedî Dönüş Mitosu, Vladimir Propp'un Masalın Biçimbilimi/ Masalların Yapısı, Loseph Campbell'ın Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, Bachelard'ın Su ve Düşler, Ateşin Tinsel Çözümlemesi, Mekânın Poetikası, Cherry Gilchrist'in Dokuzlar Çemberi, Robert Moore-Dougleas Gillette'nin Olgun Erkeklik Arketipleri Yeniden Keşfediliyor - Kral, Savaşçı, Büyücü, Âşık ve Carol S. Pearson'ın İçimizdeki Kahraman gibi temel eserlerden yararlanılarak arketipsel eleştirinin gelişimine katkıda bulunan yaklaşımlar açıklanmıştır. Böylece Frazer, Freud, Jung, Campbell, Eliade, Propp, Bachelard ve Frye'ın çalışmaları etrafında şekillenen arketip kuramının teorik zemini oluşturulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde ise Buket Uzuner ve İhsan Oktay Anar'ın romanlarının özetleri verilmiş, ardından bu romanlarda yer alan arketipler çözümlenmiştir. Bu inceleme sayesinde Uzuner'in modernist, Anar'ın ise postmodernist anlatı evrenleri içinde arketipleri ele alış biçimleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş; iki farklı edebî yönelimin arketipsel unsurları nasıl kullandığı ortaya konmuştur. Sonuç bölümünde tezin içinde ele alınan konular geniş bir perspektifle değerlendirilmiş ve elde edilen veriler ortaya konmuştur. Son bölümde ise tezin hazırlanmasında yararlanılan kaynaklar, akademik standartlara uygun biçimde alfabetik olarak sunulmuştur. Bu çalışma; mitlerden beslenen arketipsel kalıpların modern ve postmodern anlatılardaki sürekliliğini, dönüşümünü ve işlevlerini tartışarak edebî metin çözümlemelerine farklı bir perspektif kazandırmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
SUMMARY AN ARCHETYPICAL APPROACH TO THE NOVELS OF İHSAN OKTAY ANAR AND BUKET UZUNER One of the fundamental tenets of modern literary theory is that literary works bear traces of texts produced before them. This perspective makes an important contribution, particularly in assessing the relationship between myths and contemporary literary genres. While myths contain the most ancient reflections of archetypes drawn from humanity's collective unconscious, the novel, as a narrative genre carrying the aesthetic and intellectual accumulation of the modern age, has become a literary field where these archetypal patterns are reproduced in contemporary forms. Therefore, the relationship between myths and the novel carries a significance that cannot be ignored in the context of historical continuity and shared unconsciousness. Archetypal criticism, pioneered by Carl Gustav Jung with his concept of 'archetype' introduced into psychological literature, argues that the influence of myths, which contain humanity's shared patterns of experience, continues to exist in contemporary life and literary works. The fact that archetypes are primordial patterns of accumulated human thought and behaviour forms the psychological basis of this approach. Therefore, archetypal criticism offers a theoretical framework for textual analysis, drawing on the contributions of mythology and literary studies as well as the possibilities opened up by psychoanalytic criticism. This method, also known as 'archetypal criticism' or 'archetypal symbolism,' aims to trace the traces of primal experiences in contemporary literary works and reveal their psychological, aesthetic, and cultural dimensions. In the introduction to this study, under the heading 'Fundamental Elements of Psychoanalysis and Archetypal Theory,' Sigmund Freud and Carl Gustav Jung's contributions to this field and their theoretical work, linking psychology and literature, are discussed. Subsequently, the Relationship between Literary Studies and Psychology and the Effects of Psychoanalysis on Archetypal Theory are examined. The section entitled Archetypes features scientists and ideas that have contributed to Archetypal Criticism Theory. Drawing on George Frazer's work The Golden Bough, it examines myths and similarities in world mythology, while Carl Gustav Jung's ideas are discussed under the heading Analytical Psychology. Northrop Frye's Anatomy of Criticism, Mircea Eliade's The Nature of Myth and The Eternal Return Myth, Vladimir Propp's Morphology of the Folktale/The Structure of Folktales, Joseph Campbell's The Hero's Journey, Bachelard's Water and Dreams, The Spiritual Analysis of Fire, The Poetics of Place, Cherry Gilchrist's The Circle of Nine, Robert Moore-Douglas Gillette's Rediscovering the Archetypes of Mature Manhood - King, Warrior, Magician, Lover, and Carol S. Pearson's The Hero Within. Thus, the theoretical foundation of archetypal theory, shaped around the works of Frazer, Freud, Jung, Campbell, Eliade, Propp, Bachelard, and Frye, has been established. The second section of the study provides summaries of the novels by Buket Uzuner and İhsan Oktay Anar, followed by an analysis of the archetypes present in these novels. This analysis allows for a comparative evaluation of how Uzuner, within her modernist narrative universe, and Anar, within his postmodernist narrative universe, approach archetypes; it reveals how two different literary approaches utilise archetypal elements. The conclusion section evaluates the topics covered in the thesis from a broad perspective and presents the findings. The final section presents the sources used in preparing the thesis in alphabetical order, in accordance with academic standards. This study aims to provide a different perspective on literary text analysis by discussing the continuity, transformation, and functions of archetypal patterns derived from myths in modern and postmodern narratives.
Benzer Tezler
- Cumhuriyet Dönemi Türk romanında rüya
Dream in the Turkish novel of the Republican Era
ŞEYMA ÖZDEMİREL
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve EdebiyatıDokuz Eylül ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CAFER ŞEN
- Cumhuriyet dönemi yazılı edebiyatında mitolojik yaratıcılık
Mythological creativity in the written literature of the republic period
BAŞAK ACINAN
Doktora
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEBİ ÖZDEMİR
- Yeni Cami'nin akustik açıdan performans değerlendirmesi
Evaluation of the acoustical performance of the New Mosque
EVREN YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEVTAP YILMAZ DEMİRKALE
- İhsan Oktay Anar ve romanları üzerine bir inceleme
An analysis on İhsan Oktay Anar and his novels
NECMİDDİN ÇOKLUK
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
Türk Dili ve EdebiyatıTrakya ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
YRD. DOÇ. DR. ÖZCAN AYGÜN
- İhsan Oktay Anar'ın“Puslu Kıtalar Atlası”adlı romanında kelime grupları, kelime sayısı ve kelimelerin kullanım sıklığı
Word groups, word count and frequency of use of words in the novel of İhsan Oktay Anar, named“The Atlas of Misty Continents”
ŞULE ÇİÇEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Türk Dili ve EdebiyatıFırat ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÇİMEN ÖZÇAM