Geri Dön

Tasavvufta vâridât anlayışı: İsmail Hakkı Bursevi örneği

The understanding of wāridāt in sufism: The case of Ismāʿīl Ḥaqqi Bursawī

  1. Tez No: 996488
  2. Yazar: UĞUR İNCEBİLİR
  3. Danışmanlar: DOÇ. DR. İBRAHİM HAKKI İMAMOĞLU, DOÇ. DR. ORHAN MUSAHANLI
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Felsefe, Philosophy
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2025
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Karabük Üniversitesi
  10. Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

İslâm düşüncesinde İbn Arabî takipçilerinin/Ekberîlerin Vücud mertebelerini kelâm ve felsefeyle irtibatlı bir şekilde anlattıkları görülmüştür. Varidât gibi tasavvufî bir metin, ilk bakışta tamamen irfânî tecrübeye dayalı görünse de onun dayandığı düşünce yapısı ve kavramsal çerçeve aslında kelamî ve felsefî meselelerle yakından ilişkilidir. Ekberîler Allah-insan-kâinat irtibatının peygamber sonrasında kesilmediğini; ancak sözkonusu irtibatın vahiy-ilham ekseninde peygamberlerin vârisleri tarafından anlaşılabileceğini ortaya koymak için vâridât türünde risale ve mecmualar kaleme almışlardır. Bu tezde bir literatür çalışması yerine vâridât ve benzeri kavramlara genelde klasik dönemde eser vermiş sûfîlerin özelde ise Bursevî'nin muasırı sayılacak Ekberî meşreb sûfîlerin nasıl baktıkları ortaya konulmuştur. Bursevî esas alınarak vâridlerdeki metafizik/ilm-i ilâhî çerçevesindeki marifetlerin, bilgilerin akademik bakımdan nasıl istifade edileceği belirtilmiştir. İsmail Hakkı Bursevî'nin kaleme aldığı vâridât risale ve mecmuaları özelinde vâridlerin muhtevasına yönelik incelemeler yapılarak öncelikle nüzul ve uruc bakımından Vücud mertebeleri anlatılmıştır. Sûfîlerin mütekellim ve filozoflardan farklı olarak kalbin tasfiyesi yöntemini esas aldıkları ve bunun için de seyr ü sülûkun mahiyetine dair yaptıkları vurgulara değinilmiştir. Bursevî'nin Arapça ve Türkçe kaleme aldığı vâridât eserlerinden dörder tane olmak üzere toplamda sekiz adet Arapça ve Türkçe vâridi verilmiştir. Bursevî'nin özelinde çalışılmasının en mühim sebebi kendine ilhamla gelen vâridleri yalnızca not etmekle kalmayıp yanlış anlaşılmaya mahal vermeyerek şerh etmiş olmasıdır. Allah'ın Vücudu'nun hariçte tahakkuku hususunda Bursevî'nin nitelemesiyle vücûdîlerin ya da vücûdiyyenin vücûd-ı âmmı vücûd-ı mutlak ile eşitlemeleri sebebiyle vahdet-i vücûddan ayrılarak panteizme düştükleri tenkidi yöneltilmiştir. Neticesinde ise vahdet-i vücûd anlayışının panteizmden farklı oluşu hususu, mantık, kelâm, felsefî birikimi göz önünde bulundurulan Bursevî ve yakın dönemindeki sûfîlerin görüşlerinden hareketle ortaya konmuştur.

Özet (Çeviri)

Observed in Islamic thought that the Akbarīs, the followers of Ibn Arabī explain the stages of Wujūd/Existence relating them to theology and philosophy. Although a sufi text like wāridāt may at first glance appear to be based entirely on gnostic experience, the structure of thought and conceptual framework on which it is based are indeed closely related to theological and philosophical issues. The Akbarīs has composed treatises and collections (majmūʿāt) in the form of wāridāt (i.e. inspirations) to demonstrate that the connection between Allah, humankind, and the universe did not cease in the wake of the Prophet's (pbuh) demise, and that such connection could only be comprehended by the heirs of the prophets through the axis of revelation and inspiration. Instead of a literary study, this thesis explores how sufis who has authored in the classical period, in general, and the Akbarīs in particular, who may be regarded as Ismāʿīl Ḥaqqi Bursawī's contemporaries, view wāridāt and similar concepts. Based on Bursawī, it explains how knowledge in the context of metaphysics/al-ʿilm al-ilāhī or theology that is obtained from wāridāt can be academically utilized. Following an examination of the contents of wāridāt through a study of the treatises and collections based on wāridāt, written by Bursawī, the stages of existence (Wujūd) are dealt with in terms of descent (nuzūl) and ascension (ʿurūj). It is noted that sufis, unlike theologians and philosophers, prioritize the method of the purification of the heart, and that they lay great emphasis on the nature of seyr u sulūk (spiritual journeying and wayfaring). A total of eight of Bursawī's works, the four in Arabic and the four in Turkish, based on wāridāt are presented. The most important reason for studying Bursawī particularly is that not only did he note the wāridāt inspired to him, but he also expounded them to avoid any misunderstanding. Regarding the external realization of Allah's Existence, a criticism has been levelled at the Wujūdīs/Wujūdiyya (i.e. the Akbarīs), as called by Bursawī, that they deviated from the unity of being (wahdat al- wujūd) and fell into pantheism because they equate the general existence (wujūd amm) with the absolute existence (wujūd mutlaq). Finally, the difference between the unity of existence and pantheism is demonstrated based on the views of Bursawī and his contemporary sufis, whose extensive logical, theological, and philosophical knowledge are considered.

Benzer Tezler

  1. İsmâil Hakkı Bursevî'nin tuhfelerinde mürşid-i kâmil anlayışı

    İsmâil Hakkı Bursevî's understanding of the spiritual master in his tuḥfas

    GÖKÇE TUĞ

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    DinÜsküdar Üniversitesi

    Tasavvuf Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)

    DR. HATİCE DİLEK GÜLDÜTUNA

  2. Şeyh Bedreddin Simâvî'nin hayatı, eserleri ve tasavvuf anlayışı

    Sheikh Badr al-Din Simawi his life, works and sufic thoughts

    RABİA SÜMEYRA YARAŞIR

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2024

    DinNecmettin Erbakan Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. DİLAVER GÜRER

  3. Nureddinzade, hayatı, eserleri ve tasavvuf anlayışı

    Nureddinzade, his life, his works and his understanding of sufism

    MEHMET TABAKOĞLU

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2016

    DinAnkara Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. ETHEM CEBECİOĞLU

  4. Muhyiddin Yavsî İskilibî'nin hayatı, eserleri ve tasavvufî görüşleri

    Muhyiddin Yavsî İskilibî, his life, works and mystical views

    MAHMUT AY

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    DinAnkara Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. MUSTAFA AŞKAR

  5. Bedreddin Simâvî'nin din tasavvuru

    Bedreddin Simâvî's concept of religion

    ABDÜSSAMED ÖZER

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    DinTokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi

    Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. ALİ YILDIRIM