Hafif şişman ve şişman genç yetişkinlerde sağlık inanç modeli temelli verilen eğitimin yeme farkındalığı, diyet öz yeterliliği ve diyet kalitesi üzerine etkisi
The effect of health belief model–based education on mindful eating, dietary self-efficacy, and diet quality in overweight and obese young adults
- Tez No: 996678
- Danışmanlar: PROF. DR. GÜL KIZILTAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Beslenme ve Diyetetik, Nutrition and Dietetics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Başkent Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Hastalıklardan korunma, sağlığın sürdürülmesi ve geliştirilmesi süreçlerinde sıklıkla kullanılan yaklaşımlardan biri olan Sağlık İnanç Modeli (SİM), bireylerin sağlıkla ilgili davranışlarını hangi inançlar doğrultusunda benimsediklerini açıklamaya yönelik kuramsal bir çerçeve sunmaktadır. Bu çalışma, hafif şişman ve şişman genç yetişkinlerde Sağlık İnanç Modeli temelli beslenme eğitiminin yeme farkındalığı, diyet öz-yeterliliği ve diyet kalitesi üzerindeki etkisini değerlendirmek amacıyla planlanmış ve yürütülmüştür. Çalışma, Ocak 2024–Haziran 2024 tarihleri arasında Ankara ilinde bulunan özel bir vakıf üniversitesinde öğrenim gören ve çalışmaya katılmaya gönüllü olan toplam 38 birey ile gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya, 18 yaş ve üzeri, beden kütle indeksi 25 kg/m² ve üzerinde olan, herhangi bir tıbbi tedavi almayan ve profesyonel düzeyde spor yapmayan bireyler dâhil edilmiştir. Veriler, yapılandırılmış bir anket formu aracılığıyla araştırmacı tarafından toplanmıştır. Anket formunda bireylerin demografik özellikleri, genel alışkanlıkları, beslenme alışkanlıkları, antropometrik ölçümleri, 24 saatlik geriye dönük besin tüketim kayıtları ile Yeme Farkındalığı Ölçeği ve Diyet Öz Yeterliliği ölçeği yer almıştır. Bireylerin diyet kalitesi, Sağlıklı Yeme İndeksi-2015 (SYİ-2015) kullanılarak değerlendirilmiştir. Araştırma tek gruplu ön test–son test olarak dizayn edilmiştir. Bu kapsamda bireylere eğitim öncesinde ön test uygulanmış, ardından 8 hafta süreyle Sağlık İnanç Modeli (SİM) temelli beslenme eğitimi verilmiştir. Son eğitimden 4 hafta sonra son test uygulanarak veriler ikinci kez toplanmıştır. Bireylerin ön test ve son test sonuçları değerlendirildiğinde, SİM temelli verilen beslenme eğitimi sonrasında hem kadın hem de erkek bireylerde vücut ağırlığı, BKİ, bel çevresi, kalça çevresi, boyun çevresi ve bel çevresi/boy uzunluğu oranında istatistiksel olarak anlamlı azalmalar olduğu saptanmıştır (p<0.05). Yeme farkındalığı ölçeği toplam puanında ise istatistiksel olarak anlamlı bir değişim görülmemiştir (p>0.05). Yeme farkındalığı ölçeğinin alt boyutları incelendiğinde, odaklanma ve yeme disiplini alt boyutlarındaki değişimlerin kadın bireylerde istatistiksel olarak anlamlı olduğu belirlenirken (p<0.05), duygusal yeme ve enterferans alt boyutlarındaki değişimlerin erkeklerde istatistiksel olarak anlamlı olduğu bulunmuştur (p<0.05). Bireylerin diyet öz yeterlilik iii durumlarına ilişkin veriler incelendiğinde; ölçeğin toplam puanına göre kadınlarda ön test puan ortalaması 29.7 ± 8.62, son test puan ortalaması 33.3 ± 6.83; erkeklerde ön test puan ortalaması 28.1 ± 6.90, son test puan ortalaması 33.0±4.95 olarak bulunmuştur. Bu puan artışları kadınlarda istatistiksel olarak anlamlı değilken (p>0.05), erkeklerde istatistiksel açıdan anlamlı bulunmuştur (p<0.05). Ölçeğin yüksek enerjili cezbedici yiyecekler alt boyutunda ise kadın bireylerde ön test puanı 10.4±2.75 iken son test puanı 12.1±2.63 olarak bulunmuş olup bu farkın istatistiksel olarak anlamlı bir artış olduğu belirlenmiştir (p<0.05). Bireylerin SYİ-2015 kullanılarak değerlendirilen diyet kalitesine ilişkin eğitim öncesi ve sonrası toplam puanları arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır (p>0.05). Ancak SYİ-2015 bileşenleri ayrı ayrı incelendiğinde; kadın bireylerde tam tahıl, toplam protein gıdaları, deniz ürünleri ve bitkisel proteinler, rafine tahıl ve ilave şeker; erkek bireylerde ise tam tahıl, yağ asidi oranı ve ilave şeker bileşenlerinde istatistiksel olarak anlamlı değişimler saptanmıştır (p<0.05). Elde edilen bulgular, Sağlık İnanç Modeli temelli beslenme eğitiminin genç yetişkinlerde beslenme davranışlarını olumlu yönde değiştirmede etkili bir yaklaşım olduğunu göstermekte; bu etkinin kalıcılığının sağlanabilmesi için daha uzun süreli ve izlem temelli müdahalelerin önemini ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
One of the approaches frequently used in disease prevention and in the maintenance and promotion of health is the Health Belief Model (HBM), which provides a theoretical framework for explaining the beliefs that guide individuals' adoption of health-related behaviors. This study was planned and conducted to evaluate the effects of a Health Belief Model–based nutrition education on eating awareness, dietary self-efficacy, and diet quality among overweight and obese young adults. The study was carried out between January 2024 and June 2024 with a total of 38 individuals who were studying at a private foundation university in Ankara and volunteered to participate in the study. Individuals aged 18 years and older, with a body mass index of 25 kg/m² or higher, who were not receiving any medical treatment and were not engaged in professional-level sports were included in the study. Data were collected by the researcher using a structured questionnaire. The questionnaire included items on demographic characteristics, general habits, dietary habits, anthropometric measurements, 24-hour dietary recall records, as well as the Mindful Eating Scale and the Diet Self-Efficacy Scale. Diet quality was assessed using the Healthy Eating Index-2015 (HEI-2015). The study was designed as a single-group pretest–posttest study. Within this framework, a pretest was administered before the intervention, followed by an 8-week Health Belief Model–based nutrition education program. A posttest was administered four weeks after the completion of the education program, and data were collected for the second time. Evaluation of pretest and posttest results revealed statistically significant reductions in body weight, body mass index, waist circumference, hip circumference, neck circumference, and waist-to-height ratio in both female and male participants following the HBM-based nutrition education (p<0.05). No statistically significant change was observed in the total score of the Mindful Eating Scale (p>0.05). When the subscales of the Mindful Eating Scale were examined, changes in the focusing and eating discipline subscales were found to be statistically significant in female participants (p<0.05), whereas changes in the emotional eating and interference subscales were statistically significant in male participants (p<0.05). v Regarding dietary self-efficacy, the mean pretest and posttest total scores were 29.7 ± 8.62 and 33.3 ± 6.83 for females, and 28.1 ± 6.90 and 33.0 ± 4.95 for males, respectively. While these increases were not statistically significant among females (p>0.05), they were statistically significant among males (p<0.05). In the high-energy tempting foods subscale, the mean score of female participants increased from 10.4 ± 2.75 in the pretest to 12.1 ± 2.63 in the posttest, and this increase was found to be statistically significant (p<0.05). No statistically significant difference was found between pre- and post-intervention total diet quality scores assessed using the HEI-2015 (p>0.05). However, when the HEI-2015 components were examined separately, statistically significant changes were observed in whole grains, total protein foods, seafood and plant proteins, refined grains, and added sugars among female participants, and in whole grains, fatty acid ratio, and added sugars among male participants (p<0.05). The findings indicate that nutrition education based on the Health Belief Model is an effective approach for positively modifying dietary behaviors in young adults; however, they also highlight the importance of longer-term, multi-component, and follow-up–based interventions to ensure the sustainability of these effects.
Benzer Tezler
- Genç yetişkin bireylerde dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) semptomlarının yeme davranışları, yeme farkındalığı, yeme üzerindeki kontrol davranışları, diyet öz yeterliliği ve Akdeniz diyetine bağlılık ile ilişkisinin incelenmesi
Investigation of the relationship between attention deficit and hyperactivity disorder (ADHD) symptoms and eating behaviors, eating awareness, eating control behaviors, diet self-efficacy and adherence to a Mediterranean diet in young adults
FEYZA NUR BAŞARIR SİVRİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Beslenme ve Diyetetikİzmir Demokrasi ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ZEHRA BATU
- Genç yetişkin kadınlarda motivasyonel görüşmenin vücut ağırlığı ve beslenme alışkanlıkları üzerine etkisi
The effect of motivational interviewing on body WEİGHT and dietary habits in young adult women
SİBEL ERDEM
Doktora
Türkçe
2023
Beslenme ve DiyetetikHacettepe ÜniversitesiDiyetetik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. PELİN BİLGİÇ
- Yetişkin bireylerde dürtüselliğin kontrolsüz yeme davranışı ve obezite ile ilişkisi
The relationship between impulsivity and uncontrolled eating behavior and obesity in adults
CANSU GENÇ
Yüksek Lisans
İngilizce
2019
Beslenme ve DiyetetikBaşkent ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BERİL KÖSE
- Diabetes mellitusta metabolik bozukluklar ve bazı parametrelerin kalp ve damar hastalıkları komplikasyonuna etkisi
Başlık çevirisi yok
MELİHA KIRKINCIOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
1989
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıklarıİstanbul ÜniversitesiPROF.DR. NAZİF BAĞRIAÇIK
- Structural convergence and its impacts on trade and growth in African countries
Yapısal yakınlaşma ve Afrika ülkelerinde ticaret ve büyüme üzerindeki etkileri
ALI BAKO OUSMANE