Economic thought in the late Ottoman period: The intellectual foundations of the national economy (milli iktisat) idea and its reflections in the early Republic
Geç Osmanlı iktisadi düşüncesi: Milli iktisadın entelektüel temelleri ve erken Cumhuriyet dönemine yansımaları
- Tez No: 997312
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞEFİKA AKİLE ZORLU DURUKAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Osmanlı tarihi, Türk düşünce tarihi, Türk ekonomi tarihi, Türk tarihi, Ottoman history, Turkish thought history, Turkish history
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Orta Doğu Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
yüzyılın başlarından itibaren Osmanlı İmparatorluğu, Batı merkezli küresel kapitalist sisteme eklemlenme sürecinde derin yapısal dönüşümler ve krizler yaşamıştır. Tanzimat reformları ve 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile kurumsallaşan serbest ticaret rejimi, Osmanlı ekonomisini Avrupa sanayisi için hammadde kaynağı ve mamul mallar için açık pazar haline getirmiştir. Bu süreç, lonca sisteminin çözülmesine, yerel üretimin gerilemesine ve mali egemenliğin Düyun-ı Umumiye aracılığıyla kaybına yol açmıştır. Tanzimat bürokrasisi liberal politikaları devletin bekası için zorunlu görse de, ortaya çıkan sanayisizleşme ve dışa bağımlılık, yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı entelektüelleri arasında güçlü bir tepki doğurmuş ve Milli İktisat düşüncesinin filizlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu düşüncenin teorik çerçevesi, 19. yüzyıl sanayi kapitalizmiyle şekillenen başlıca iktisadi akımlar üzerinden kurulmuştur. Klasik İktisat, Smith ve Ricardo ile serbest rekabeti, sınırlı devleti ve karşılaştırmalı üstünlükler teorisi aracılığıyla serbest ticareti savunmuş; bu yaklaşım İngiltere'nin sanayi üstünlüğünü meşrulaştırırken Osmanlı gibi çevre ülkelerin sanayileşme çabalarını teorik olarak geçersiz kılmıştır. Marksizm ise emek-değer ve artı-değer kavramlarıyla kapitalist sömürüyü merkeze almış, serbest ticareti sermayenin küresel genişleme aracı olarak değerlendirmiştir. Bu perspektif, Osmanlı düşünce dünyasında Parvus gibi isimler üzerinden emperyalizm ve mali esaret analizlerinde etkili olmuştur. Klasik liberalizme karşı en sistemli alternatif, geç sanayileşen ülkelerde gelişmiştir. Friedrich List, evrensel serbest ticaret tezlerini reddederek her ulusun tarihsel gelişim aşamasına uygun politikalar izlemesi gerektiğini savunmuş ve bebek endüstrilerin geçici korumayla desteklenmesini önermiştir. Listçi yaklaşım, Osmanlı aydınları için bir kalkınma modeli haline gelmiş; Akyiğitzade, Gökalp ve Akçura gibi isimler bu modeli yerel koşullara uyarlayarak Milli İktisat doktrinini inşa etmişlerdir. Birinci Dünya Savaşı, laissez-faire liberalizmi doktrinel olarak sarsmış ve devlet müdahalesini kaçınılmaz hale getirmiştir. Almanya'da Savaş Sosyalizmi, hammaddelerin tahsisi, fiyat kontrolleri ve kartellerle zorunlu iş birliği üzerinden devlet güdümlü bir ekonomi yaratmıştır. İngiltere'de ise müdahale daha geç ve pragmatik biçimde gelişmiş, savaş sonrası dönemde hızla tasfiye edilerek savaş öncesi ekonomik ortodoksiye dönüş hedeflenmiştir. 1920'lerin hâkim yaklaşımı, altın standardına dönüş ve bütçe disiplini üzerine kurulmuş; İngiltere'de Hazine Görüşü bu mali ortodoksinin en katı ifadesi olmuştur. Buna karşı Keynes, altın standardını eleştirerek iç fiyat istikrarını ve kamu harcamalarını önceleyen yönetilen para sistemini savunmuştur. Bu küresel tartışmalar, Osmanlı'da Milli İktisat düşüncesinin gelişimiyle paralel ilerlemiştir. 1908 sonrasında İttihat ve Terakki, başlangıçta liberal bir çizgi izlese de 1913'ten itibaren ekonominin Türkleştirilmesini, korumacılığı ve devlet müdahalesini benimsemiştir. Kapitülasyonların kaldırılması, Teşvik-i Sanayi Kanunu ve savaş yıllarındaki iaşe politikaları bu dönüşümün temel adımlarıdır. Cumhuriyet'in ilanı ve 1923–1929 dönemi, bu mirasın reddi değil, ulus-devlet sınırları içinde tahkim edilmesidir. İzmir İktisat Kongresi milli üretim ve iktisadi bağımsızlık hedeflerini teyit etmiş; İş Bankası'nın kurulması ve demiryollarının millileştirilmesi ulusal pazarın inşasında belirleyici olmuştur. Milli İktisat, Osmanlı entelektüel dünyasında yalnızca bir politika seti değil, iktisadı bir beka meselesi olarak yeniden tanımlayan felsefi ve sosyolojik bir meydan okumadır. Gökalp, liberal iktisat dogmalarının Osmanlı koşullarında yıkıcı sonuçlar doğurduğunu savunmuş; Akçura ve Tekin Alp, iktisadi bağımsızlığı siyasi bağımsızlığın ön şartı olarak değerlendirmiştir. Parvus, Düyun-ı Umumiye'yi mali esaretin kurumsal ifadesi olarak çözümlemiş ve devletleştirme ile borç konsolidasyonu önermiştir. Devletin rolü konusunda ton farkları bulunsa da, liberal jandarma devlet anlayışı reddedilmiş; devletin ekonomiyi kuran ve yönlendiren merkezi aktör olması gerektiği görüşü ortaklaşmıştır. Sonuç olarak Milli İktisat, Osmanlı'nın son yüzyılındaki beka krizine verilen iktisadi bir cevaptır. 1908–1929 dönemi, modern Türkiye'nin devletçilik, korumacılık, milli bankacılık, sanayileşme ve altyapı politikalarının olgunlaştığı bir laboratuvar işlevi görmüş; 1930'ların devletçiliğinin teorik ve kurumsal temelini oluşturmuştur. Bu miras, modern Türkiye ekonomisinin yapısal dinamiklerini anlamak için temel bir anahtar sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the emergence, theoretical foundations, and historical implementation of the concept of the national economy in the late Ottoman Empire and its continuity in the early Republican era between 1908 and 1929. In the nineteenth century, the Ottoman economy became increasingly integrated into global capitalism through liberal trade doctrines, capitulations, and foreign financial control, which generated structural dependency and limited economic sovereignty. In response, Ottoman intellectuals developed the national economy as an alternative development doctrine inspired primarily by Friedrich List and the German Historical School, rejecting the universal validity of free trade and emphasizing protectionism, state intervention, and the construction of national productive forces. Challenging the dominant literature that treats the national economy as two separate phases—1908– 1918 and 1923–1929—or merely as a precursor to Republican statism, this study conceptualizes it as a continuous, yet internally contested project shaped by both intellectual ambition and institutional constraints. Methodologically, the thesis combines an analysis of economic policies and institutional practices with a close v reading of primary economic texts written by six key thinkers: Akyiğitzade Musa, Parvus Efendi, Tekin Alp, Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, and Ahmet Hamdi Başar. The analysis focuses on six thematic areas: the role of the state and institutional architecture, capital accumulation and finance, agriculture, industry, infrastructure and domestic market integration, and foreign trade. The findings demonstrate that while the national economy constituted a coherent and systematic development program at the theoretical level, its practical implementation remained partial due to limited capital accumulation, persistent external dependency, and class-based structural constraints. This study argues that national economy should be understood not merely as an ideological discourse but as a historically grounded attempt to reconcile economic independence with capitalist development under conditions of late industrialization.
Benzer Tezler
- Bilim ve teknolojiyi gazete reklamlarından izlemek: Erken Cumhuriyet dönemi İstanbul basınında bilim ve teknoloji (1923-1945)
Observing science and technology through newspaper advertisements: Science and technology in the İstanbul press during the Early Rebuplican preiod (1923-1945)
SELİN DİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Bilim ve Teknolojiİstanbul Teknik ÜniversitesiBilim ve Teknoloji Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TUNCAY ZORLU
- 2000'lerde İstanbul'da gerçekleştirilen konut projelerinin mimarlıkta bölgeselcilik bağlamında değerlendirilmesi
Evaluation of 2000's residance project in Istanbul within context of the architectural regionalism
İLKER ERTUĞRUL
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. EBRU ÖZEKE TÖKMECİ
- The evolution and professionalization of economic thought from the late Ottoman Empire to the Turkish republic: The case of Ibrahim Fazıl Pelin
İbrahim Fazıl Pelin nezdinde geç Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne iktisadi düşüncenin evrimi ve profesyonelleşmesi
BURAK ASLANMİRZA
Yüksek Lisans
İngilizce
2018
TarihOrta Doğu Teknik ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ŞEFİKA AKİLE ZORLU DURUKAN
- Geç Osmanlı modernleşmesinde ferd kavramı ve ferdiyetçilik düşüncesi (1839-1918)
The concept of the ferd (individual) and the idea of ferdiyetçilik (individualism) in Late Ottoman modernization (1839-1918)
SİNAN VARDAR
- Türkistan'daki siyasi ve sosyo-kültürel olayların Osmanlı basınındaki yeri (19. yüzyılın sonu 20. yüzyılın başı)
The place of poli̇ti̇cal and soci̇o-cultural events i̇n Turkestan i̇n The Ottoman press (late 19th century-early 20th century)
MUSTAFA OĞUZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
TarihKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CENGİZ BUYAR