Hâkim el-Cüşemî'nin hadis ilmindeki yeri
The place of Hâkim al-Jushamī in hadith studies
- Tez No: 998960
- Danışmanlar: PROF. DR. YAVUZ KÖKTAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Hâkim el-Cüşemî'nin hadis ve sünnet anlayışını, onun teorik kabulleri ile pratik uygulamaları çerçevesinde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada Cüşemî'nin ilmî kişiliği ve hadisle ilişkisi,“hadisçi olup olmadığı”tartışmasına indirgenmeden; rivayet kullanımı, haber teorisi, sünnet tasavvuru ve hadisleri değerlendirme yöntemleri bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Araştırmada Cüşemî'nin hadis anlayışının Basra Mu'tezilî geleneğiyle bilgi teorisi açısından örtüştüğü, ancak bu teorik çerçevenin pratikte tutarlı biçimde uygulanmadığı tespit edilmiştir. Cüşemî, haberleri mütevâtir ve âhâd şeklinde tasnif etmiş, mütevâtiri zarurî bilgi kaynağı, âhâdı ise zannî bilgi olarak değerlendirmiştir. Buna karşılık, mütevâtirlik için ileri sürdüğü râvî kesreti şartını uygulamada ihmal ettiği; bazı âhâd rivayetleri itikadî alanlarda delil olarak kullandığı görülmüştür. Bu durum, onun haber teorisinde muhteva ve mezhebî kabullerin, isnad merkezli ölçütlerin önüne koyduğunu göstermektedir. Cüşemî'nin sünnet anlayışının da benzer bir özelliğe sahiptir. Sünneti teşrî değere sahip bir kaynak olarak kabul eden Cüşemî, bu bağlayıcılığı esasen mütevâtir yolla sabit olmuş rivayetlerle sınırlandırmaktadır. Cüşemî'nin hadisler arasındaki ihtilafı (teâruz) mutlak bir çelişki olarak görmediği; cemʿ ve teʾlîf, nesh ve tercih yöntemlerine başvurduğu tespit edilmiştir. Hadisleri teʾvîl ederken Kur'ân, akıl ve diğer delillere müracaat eden Cüşemî'nin, özellikle haberî sıfatlar ve semʿiyyât alanında Mu'tezilî tenzih ilkesini öncelediği ortaya konulmuştur. Sonuç olarak bu çalışma, Cüşemî'nin hadis anlayışının teorik bakımdan sistematik, uygulama bakımından ise seçmeci ve esnek bir yapı arz ettiğini; hadisleri bağımsız bir hadisçi titizliğiyle değil, büyük ölçüde kelâmî ve mezhebî görüşlerini destekleme amacıyla kullandığını göstermektedir. Bu yönüyle Cüşemî, hadis ilmi açısından mütesâhil bir kişilik olarak değerlendirilmiştir.
Özet (Çeviri)
This study aims to present Hâkim al-Jushamī's understanding of Hadith and Sunnah within the framework of his theoretical assumptions and practical applications. The research examines al-Jushamī's scholarly personality and his relationship with hadith without reducing it to the question of whether he should be classified as a hadith scholar. His use of narrations, theory of reports, conception of the Sunnah, and methods of evaluating hadith are addressed through a holistic approach. The study finds that al-Jushamī's understanding of hadith coincides with the Basran Muʿtazilite tradition in terms of epistemology; however, this theoretical framework is not applied consistently in practice. Al-Jushamī classifies reports as mutawātir and āḥād, considering mutawātir reports to be a source of necessary knowledge and āḥād reports to convey conjectural knowledge. In contrast, it is observed that he neglects in practice the requirement of a large number of transmitters that he stipulates for mutawātir reports, and that he employs certain āḥād narrations as evidence in doctrinal matters. This indicates that, within his theory of reports, content-based and sectarian considerations take precedence over isnād-centered criteria. It is also understood that al-Jushamī's conception of the Sunnah is shaped by a similar search for balance. Although he accepts the Sunnah as a source with legislative value, he essentially restricts its binding authority to narrations established through mutawātir transmission. It is determined that al-Jushamī does not regard conflict (taʿāruḍ) between hadiths as an absolute contradiction; rather, he resorts to methods of reconciliation and harmonization, abrogation, and preference. It is also revealed that, when interpreting hadiths, al-Jushamī refers to the Qurʾān, reason, and other forms of evidence, and that he prioritizes the Muʿtazilite principle of tanzīh, particularly in the fields of descriptive attributes and eschatological matters (samʿiyyāt). In conclusion, this study demonstrates that al-Jushamī's understanding of hadith is systematic in theory but selective and flexible in practice. He uses hadith not with the meticulousness of an independent hadith scholar, but largely in order to support his theological and sectarian views. In this respect, al-Jushamī is evaluated as adopting a relatively lenient approach in terms of hadith studies.
Benzer Tezler
- El-Keşşâf tefsirinin kaynakları
The sources of the al-Kashshaf tafsir
MAHİR ELCUDİ
Doktora
Türkçe
2024
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM HİLMİ KARSLI
- Hâkim el-Cüşemî'nin et-Tehzî'b fi't-Tefsî'r adlı eseri çerçevesinde Mu'tezilenin Kur'ân tasavvuru
The Mu'tazila's perception of the Qur'an in the framework of Hakim al-Jushami's Work, al-Tahzib fi' al-Tafsir
FATİH PAMUK
Doktora
Türkçe
2023
DinBolu Abant İzzet Baysal ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLAL GÖKKIR
- Hâkim el-Cüşemî'nin fırka tasnifi ve mezheplere bakışı
Hakim al-Jushemi's classification of denominational groups and his views on the sectarian divisions
ERDEM AKYÜZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DinGaziantep ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHYETTİN İĞDE
- Hakim El-Cüşemî'nin tefsirinde kıraat olgusu
The phenomenon of recitation in the tafsir of Hakim Al-Jushami
İLYAS HIZIROĞLU