Sayıştayın yargısal fonksiyonu ve hukuki metinlerin analizinde yapay zekâ kullanımı
The judicial function of the Court of Accounts and the use of artificial intelligence in the analysis of legal texts
- Tez No: 1011024
- Danışmanlar: PROF. DR. YUSUF ZİYA TAŞKAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Hukuk, Law
- Anahtar Kelimeler: Sayıştay, hesap yargısı, hukuki belirlilik, kamu zararı, yapay zekâ, karar destek sistemleri, Court of accounts, account trial, legal certainty, public loss, artificial ıntelligence, decision support systems
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türk mali sisteminde hem denetim hem de yargı fonksiyonlarını bünyesinde barındıran hibrit bir yapıya sahip olan Sayıştay,“hesap mahkemesi”sıfatıyla sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamaktadır. Bu tez çalışması, literatürde genellikle denetim boyutuyla ele alınan kurumun yargısal fonksiyonunu merkeze alarak, hesap yargılaması sürecinin evrensel hukuk ilkeleriyle uyumunu ve yapay zekâ teknolojilerinin bu alanda bir karar destek sistemi olarak kullanılabilirliğini incelemektedir. Çalışmanın teorik çerçevesinde, hesap yargılaması süreci adil yargılanma hakkı ve evrensel yargı ilkeleri ışığında kritik bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Yapılan incelemeler, Sayıştayın“bağımsızlık”ve“tabii hâkim”ilkelerini karşıladığını; buna karşın“silahların eşitliği”(denetçi raporunun savunmaya açılmaması) ve“aleniyet”(duruşma erişimi) ilkeleri bakımından yapısal eksiklikler barındırdığını ortaya koymuştur. Ayrıca, 2015-2025 dönemini kapsayan 848 adet somut olay (ilam) üzerinde yapılan analizler, Sayıştay Daireleri ile Temyiz Kurulu arasında, özellikle“kamu zararı”kavramının yorumlanmasında derinleşen bir içtihat uyuşmazlığı olduğunu göstermiştir. Veriler, Dairelerin“şekli kanunilik”ilkesini, Temyiz Kurulu'nun ise“amaçsal yorum”yöntemini benimsediğini ve bozma kararlarına karşı Dairelerin %60,5 oranında ısrar kararı verdiğini belgelemektedir. Tespit edilen bu hukuki belirlilik, öngörülebilirlik ve adil yargılanma standartlarındaki sorunlara çözüm üretmek amacıyla, çalışma kapsamında doğal dil işleme (NLP) ve makine öğrenmesi teknikleri (TF-IDF ve Lojistik Regresyon) kullanılarak özgün bir yapay zekâ modeli geliştirilmiştir. Sayıştay kararlarıyla eğitilen bu model, somut olay metinleri üzerinden“kamu zararı var/yok”tahmininde %93,42 oranında performans elde etmiştir. Çalışma sonucunda, yapay zekâ tabanlı sistemlerin; içtihat birliğini destekleyen, insan hatasını minimize eden ve hukuki güvenliği artıran etkin bir yardımcı araç olarak hesap yargılamasına entegre edilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
Özet (Çeviri)
The Turkish Court of Accounts (Sayıştay), possessing a hybrid structure that combines both audit and judicial functions within the Turkish financial system, adjudicates the accounts and transactions of responsible officials with final judgments in its capacity as a“Court of Accounts.”This thesis focuses on the judicial function of the institution and examines the compliance of the account trial process with universal legal principles, as well as the applicability of artificial intelligence technologies as a decision support system in this field. Within the theoretical framework of the study, the account trial process was critically evaluated in light of the right to a fair trial and universal judicial principles. The analysis revealed that while the Court of Accounts meets the principles of“independence”and“natural judge,”it contains structural deficiencies regarding the principles of“equality of arms”(non-disclosure of the auditor's final report to the defense) and“publicity”(access to hearings). Furthermore, analyses conducted on 848 concrete cases (judicial decisions/ilams) covering the 2015-2025 period demonstrated a deepening jurisprudential conflict between the Chambers and the Board of Appeals, particularly regarding the interpretation of“public loss.”The data indicates that the Chambers adopt the principle of“strict legality,”while the Board of Appeals adopts a“purposive interpretation”method, resulting in a 60.5% rate of insistence by the Chambers against reversal decisions. To address these identified problems regarding legal certainty, predictability, and fair trial standards, a unique artificial intelligence model was developed using natural language processing (NLP) and machine learning techniques (TF-IDF and Logistic Regression). Trained with Court of Accounts decisions, this model achieved a 93,42 % accuracy rate in predicting the existence of“public loss”based on case texts. The study concludes that AI-based systems should be integrated into account trials as an effective auxiliary tool to support the unity of jurisprudence, minimize human error, and enhance legal security.
Benzer Tezler
- İdarenin denetim yollarından biri olarak Sayıştay denetimi
Supreme audit as one of the ways of audit of administration
BÜŞRA AKDOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
HukukKaradeniz Teknik ÜniversitesiKamu Hukuku Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. YAKUP GÖNEN
- Türkiye'de Sayıştay'ın mahalli idareler üzerindeki denetimi
Başlık çevirisi yok
İBRAHİM ÖZKARCI
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
İşletmeİstanbul ÜniversitesiMaliye ve Mali Yönetim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ÖNCEL TARKAN
- Yerel yönetimler üzerindeki denetim ve sayıştay denetimi
The Inspection on the local goverments and the audit of court of accounts
ABDULKADİR DERE
Yüksek Lisans
Türkçe
1997
Kamu YönetimiGazi ÜniversitesiKamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURİ TORTOP
- Türk Hukukunda yargı denetimi dışında tutulan idari işlemler
Administrative acts held abroad from the judicial control in Turkish Law
HALİME HACIOĞLU