Otizm spektrumundaki çocuklar ile nörotipik çocuklarda okuma başarısı ile yürütücü işlevler arasındaki ilişkiler
The relationships between reading achievement and executive functions in children on the autism spectrum and neurotypical children
- Tez No: 1019840
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MERAL ÇİLEM ÖKCÜN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Eğitim ve Öğretim, Psychology, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Otizm, Otizm spektrum bozukluğu, Autism spectrum disorder
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Özel Eğitim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Özel Eğitim Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmada, otizm spektrumundaki ve nörotipik çocukların yürütücü işlev alt bileşenlerinden ketleme, sözel çalışma belleği, bilişsel esneklik ve planlama becerisi ile okuma akıcılığı ve okuduğunu anlama arasındaki ilişkiler incelenmiştir. Araştırmanın çalışma grubu, yaş ortalaması 98.96 ay olan otizm spektrumundaki ve yaş ortalaması 96.0 ay olan nörotipik çocuklardan oluşmaktadır. Otizm spektrumundaki grupta, 10 kız, 35 erkek toplam 45 çocuk yer alırken; nörotipik grupta, 23 kız, 22 erkek toplam 45 çocuk yer almaktadır. Çalışmaya dahil edilen otizm spektrumundaki çocuklarda resmi sağlık kurumlarından alınmış OSB tanısına sahip olma, ilkokul ikinci veya üçüncü sınıfa devam etme, anadil olarak yalnızca Türkçe konuşulan bir ev ortamında büyüme, TONİ-3 Sözel Olmayan Zekâ Testi'nden yaş normlarına göre ortalama veya ortalamanın üzerinde puan alma ve Sosyal İletişim Ölçeğinden kesme puanı olan 15 ve üzeri puan alma ölçütleri aranmıştır. Nörotipik çocuklarda ise herhangi bir gelişimsel yetersizlik tanısına sahip olmama, Türk uyruklu olma, anadil olarak yalnızca Türkçenin konuşulduğu bir evde büyüme, ilkokul ikinci sınıfa devam etme ve TONİ-3 Sözel Olmayan Zekâ Testi'ne göre sözel olmayan bilişsel yeterliklerinin ortalama veya üzerinde olması ölçütleri aranmıştır. Çalışmanın katılımcı grupları arasında sözel olmayan bilişsel yeterlilik düzeyi açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamaktadır. Çalışma yordayıcı korelasyonel araştırma deseni ile yürütülmüştür. Araştırmada yürütücü işlevler bir dizi ölçme aracıyla değerlendirilmiştir. Ketleme becerisi için Stroop Testi, sözel çalışma belleği için Çalışma Belleği Ölçeği, bilişsel esneklik için Sözel Akıcılık Testi ve planlama becerisi için Hanoi Kulesi kullanılmıştır. Çocukların okuma başarısı OYAB ile değerlendirilmiştir. Okuma akıcılığı, metin okuma alt testiyle değerlendirilirken; okuduğunu anlama, metin anlama, cümle doğruluğu ve boşluk doldurma alt testleri ile değerlendirilmiştir. Sözel olmayan bilişsel yeterlilik ölçümü için TONİ-3 kullanılırken, alıcı dil becerileri TODİL Cümle Anlama Alt Testi kullanılmıştır. Araştırma soruları kapsamında gruplar arasındaki karşılaştırmalar için bağımsız örneklemler t testi, değişkenler arasındaki ikili ilişkiler için Pearson momentler çarpımı korelasyon katsayısı ve gruplara göre okuma bileşenlerinin yordayıcılarının belirlenmesi için ise hiyerarşik regresyon analizi ve düzenleyici değişken analizi gerçekleştirilmiştir. Yürütülen korelasyon analizleri sonucu, hem otizm spektrumundaki hemde nörotipik çocuklarda ketleme becerisi ile okuma bileşenleri arasında ilişkiye rastlanmamıştır. Sözel çalışma belleği, her iki grupta da okuma akıcılığı ve okuduğunu anlama ile pozitif yönde anlamlı düzeyde ilişkilidir. Nörotipik çocuklarda, bilişsel esnekliğin semantik boyutunu yansıtan sözel akıcılık hayvan kategorisi ile okumanın tüm alt bileşenleri arasında pozitif yönde anlamlı düzeyde ilişki görülürken, otizm spektrumundaki çocuklarda sözel akıcılık hayvan kategorisi ile sadece metin anlama ile pozitif yönde anlamı düzeyde ilişkilidir. Nörotipik çocuklarda, bilişsel esnekliğin fonemik boyutunu yansıtan sözel akıcılık harf kategorisi ile metin anlama arasında pozitif yönde anlamlı düzeyde ilişki saptanırken, otizm spektrumundaki çocuklarda sözel akıcılık harf kategorisi ile hem metin anlama hem de okuduğunu anlama bileşik puanları arasında pozitif yönde anlamlı düzeyde ilişki saptanmıştır. Planlama becerisi, nörotipik çocuklarda sadece okuduğunu anlama bileşik puanı ile negatif yönde anlamlı düzeyde ilişkiliyken, otizm spektrumundaki çocuklarda tüm okuma bileşenleri ile negatif yönde anlamlı düzeyde ilişkili bulunmuştur. Her iki grupta da okuma akıcılığını anlamlı düzeyde yordayan tek değişkenin sözel çalışma belleği olduğu saptanmıştır. Nörotipik çocuklarda metin anlamayı ilk aşamada sözel çalışma belleği anlamlı düzeyde yordasa da modele sözel akıcılık bileşenleri dahil edildiğinde tüm değişkenlerin yordama gücünü kaybettiği saptanmıştır. Otizm spektrumundaki çocuklarda ise sözel çalışma belleği metin anlamayı yordayan tek değişken olduğu saptanmıştır. Nörotpik çocuklarda, okuduğunu anlama bileşik puanını yordayan tek değişken sözel akıcılık hayvan kategorisiyken, otizm spektrumundaki çocuklarda tek yordayıcının sözel çalışma belleği olduğu bulunmuştur. Sözel çalışma belleği ile okuduğunu anlama bileşik puanları arasındaki ilişki otizm spektrumundaki çocuklarda nörotipik akranlarına kıyasla anlamlı düzeyde daha güçlü olduğu tespit edilmiştir. Yürütülen düzeleyici değişken analizi sonucunda sözel çalışma belleği her iki grup için de faydalı olmasına rağmen otizm spektrumundaki çocuklar için bu becerideki ufak bir kapasite artışının genel okuma performansında nörotipik çocuklara kıyasla keskin bir yükselişle sonuçlanmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study investigated the relationships between the executive function subcomponents of inhibition, verbal working memory, cognitive flexibility, and planning skills, and reading fluency and reading comprehension in children on the autism spectrum and neurotypical children. The study sample consisted of children on the autism spectrum with a mean age of 98.96 months and neurotypical children with a mean age of 96.0 months. The autism spectrum group included a total of 45 children (10 girls, 35 boys), while the neurotypical group comprised a total of 45 children (23 girls, 22 boys). The inclusion criteria for the children on the autism spectrum were: having an official ASD diagnosis from a formal health institution, attending the second or third grade of primary school, being raised in a home environment where only Turkish is spoken as the native language, scoring average or above average according to age norms on the TONI-3, and scoring at or above the cut-off score of 15 on the Social Communication Questionnaire. For the neurotypical children, the inclusion criteria were: having no developmental disability diagnosis, being of Turkish nationality, being raised in a home environment where only Turkish is spoken as the native language, attending the second grade of primary school, and having average or above-average non-verbal cognitive competence according to the TONI-3. There was no statistically significant difference between the participant groups in terms of non-verbal cognitive competence levels. The study was conducted using a predictive correlational research design. Executive functions were assessed using a series of measurement tools. The Stroop Test was used for inhibition skills, the Working Memory Rating Scale for verbal working memory, the Verbal Fluency Test for cognitive flexibility, and the Tower of Hanoi for planning skills. The children's reading achievement was evaluated using the OYAB. While reading fluency was assessed via the text reading subtest; reading comprehension was evaluated through text comprehension, sentence accuracy, and cloze (gap-filling) subtests. The TONI-3 was utilized to measure non-verbal cognitive competence, and the TODIL Sentence Comprehension Subtest was used to assess receptive language skills. Within the scope of the research questions, independent samples t-test was used for between-group comparisons, Pearson product-moment correlation coefficient was calculated for bivariate relationships, and hierarchical regression analysis along with moderation analysis were performed to determine the predictors of reading components across the groups. The correlation analyses revealed no relationship between inhibition skills and reading components in either the autism spectrum or neurotypical groups. Verbal working memory was significantly and positively correlated with reading fluency and reading comprehension in both groups. In neurotypical children, a significant positive correlation was observed between all subcomponents of reading and verbal fluency in the category of animals, which reflects the semantic dimension of cognitive flexibility; whereas in children on the autism spectrum, verbal fluency in the animal category was significantly and positively correlated only with text comprehension. In neurotypical children, a significant positive correlation was found between text comprehension and verbal fluency in the letter category, which reflects the phonemic dimension of cognitive flexibility; in contrast, in children on the autism spectrum, a significant positive correlation was detected between verbal fluency in the letter category and both text comprehension and reading comprehension composite scores. While planning skills were significantly and negatively correlated only with the reading comprehension composite score in neurotypical children, they were found to be significantly and negatively correlated with all reading components in children on the autism spectrum. Verbal working memory was identified as the sole variable that significantly predicted reading fluency in both groups. Although verbal working memory significantly predicted text comprehension in neurotypical children at the initial stage, it was observed that all variables lost their predictive power when verbal fluency components were included in the model. In children on the autism spectrum, however, verbal working memory was found to be the only variable predicting text comprehension. While the only variable predicting the reading comprehension composite score in neurotypical children was verbal fluency in the animal category, verbal working memory was found to be the sole predictor in children on the autism spectrum. The relationship between verbal working memory and reading comprehension composite scores was found to be significantly stronger in children on the autism spectrum compared to their neurotypical peers. The moderation analysis indicated that although verbal working memory is beneficial for both groups, a minor increase in the capacity of this skill in children on the autism spectrum results in a sharp increase in overall reading performance compared to neurotypical children.
Benzer Tezler
- Kaçıngan kısıtlı yiyecek alımı bozukluğu tanısı alan çocukların sosyal beceriler açısından otizm spektrumundaki çocuklarla karşılaştırılması
Comparison of children diagnosed with avoidant/restrictive food intake disorder and children on the autism spectrum in terms of social skills
EZGİ KURTULDU
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2026
PsikiyatriAnkara ÜniversitesiÇocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ESRA YÜRÜMEZ
- Tipik gelişen otizm spektrumunda olan ve öğrenme güçlüğü olan çocukların sözel öyküleme becerilerinin karşılaştırılması
Comparison of oral narrative skills among children with typical development autism spectrum disorder and learning disabilities
YAVUZ AYDIN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MERAL ÇİLEM ÖKCÜN
- The role of adaptive technologies in increasing students' effectiveness in flipped learning
Ters değiştirilmiş öğrenmede öğrencilerin etkinliğini artırmada uyarlanabilir teknolojilerin rolü
AISHA ABDULAALI ABDULLA AHMED
Doktora
İngilizce
2025
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve KontrolAltınbaş ÜniversitesiElektrik ve Bilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ Abdullahi Abdu IBRAHIM
- Otizm spektrumundaki bireylerde oyun konsollu fiziksel aktivite programıyla steryotipik hareketlerin azaltılması, fiziksel uygunluk ve sosyal uyumun geliştirilmesi
The reduction of steryotypic movements with the console physical activity program in physical activity program, physical compatibility and social adaptation
YEŞİM GÖKGÖZ
Doktora
Türkçe
2019
SporMarmara ÜniversitesiHareket ve Antrenman Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET ATA ÖZTÜRK
PROF. DR. SALİH PINAR
- Otizm spektrumundaki çocuklarda oyun, taklit, iletişim, ortak katılım ve tekrarlayıcı davranışlar arasındaki ilişkiler
Relationships between play, imitation, communication, joint engagement and repetitive behaviors in children on the autism spectrum
RAMSELA SAİTİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MERAL ÇİLEM ÖKCÜN AKÇAMUŞ