Katastrofik sağlık harcaması riskinde panel nedensellik analizi ve dowhy yaklaşımı
Panel causality analysis and the dowhy approach in the risk of catastrophic health expenditure
- Tez No: 1021310
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ELİF TUNA
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: İstatistik, Statistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İstatistik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İstatistik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Katastrofik sağlık harcamaları, hane halklarının sağlık hizmetleri için yaptığı cepten ödemelerin (OOP) gelirlerinin belirli bir eşik değerini aşarak ciddi bir finansal yük oluşturduğu durumları ifade etmekte ve bireyleri ekonomik kırılganlığa hatta yoksulluğa sürükleyebilmektedir. Küresel ölçekte her yıl yaklaşık 81,3 milyon kişi bu tür mali risklerle karşı karşıya kalmakta olup, bunun önemli bir kısmı cerrahi hizmetler ve bunlara bağlı maliyetlerden kaynaklanmaktadır. Bu çalışma, cerrahi hizmetler bağlamında katastrofik sağlık harcaması riskini kamu sağlık harcamalarının payı (PUB) ve kişi başına düşen gelir (GDP) ile ilişkilendirerek, söz konusu değişkenler arasındaki nedensellik ilişkilerini panel veri çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Literatürde ağırlıklı olarak kesitsel ve hane halkı düzeyinde yapılan analizlerin ötesine geçilerek, ülkeler arası zaman boyutunu içeren panel nedensellik yöntemleri ile daha kapsamlı bir değerlendirme sunulmuştur. Araştırmada iki aşamalı bir analitik strateji benimsenmiştir: ilk aşamada frekansçı panel nedensellik analizi, ikinci aşamada ise yapısal nedensel çıkarım analizi uygulanmıştır. Frekansçı analizlerde R programlama dili kullanılarak yatay kesit bağımlılığı, birim kök ve eş bütünleşme testleri gerçekleştirilmiş, ardından Dumitrescu-Hurlin panel Granger nedensellik testi uygulanmıştır. İkinci aşamada ise Python ortamında DoWhy ve EconML kütüphaneleri aracılığıyla yapısal nedensel modelleme yapılmış; yönlü çevrimsiz grafikler (DAG), backdoor kriteri, çoklu tahmin yöntemleri (OLS, DML, IV) ve çeşitli doğrulama testleri kullanılarak sonuçların güvenilirliği değerlendirilmiştir. Bulgular, GDP'nin katastrofik sağlık harcaması riski üzerinde güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir nedensel etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Hem Dumitrescu-Hurlin testi hem de DoWhy/DML analizleri, gelir artışının katastrofik harcama riskini azaltıcı yönde etkilediğini tutarlı biçimde ortaya koymuş; log(GDP)'deki %10'luk bir artışın bu riski yaklaşık 0,46–0,68 puan azalttığı belirlenmiştir. Buna karşın, kamu sağlık harcamalarının payı ile katastrofik harcama riski arasındaki ilişki yöntemlere göre farklı sonuçlar vermiştir. Frekansçı yaklaşım iki değişken arasında çift yönlü Granger nedensellik tespit ederken, yapısal nedensel analiz PUB'un doğrudan etkisinin istatistiksel olarak anlamlı olmadığını göstermiştir. Bu durum, kamu harcamaları ile finansal riskin doğrudan bir nedensel ilişkiden ziyade ortak yapısal faktörler tarafından şekillendirildiğine işaret etmektedir. Ayrıca, heterojen etki analizleri düşük gelirli ülkelerde bu etkinin daha güçlü olduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak, frekansçı ve yapısal nedensel çıkarım yaklaşımlarının birlikte kullanılması, yalnızca zamansal ilişkileri değil aynı zamanda politika müdahalelerine yönelik nedensel etkileri de ortaya koyarak literatüre katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
Catastrophic health expenditures refer to situations in which out-of-pocket (OOP) payments for healthcare exceed a certain threshold of household income, creating a severe financial burden and potentially pushing individuals into economic vulnerability and poverty. Globally, approximately 81.3 million people face such financial hardship each year, a substantial proportion of which is driven by surgical services and their associated costs. This study aims to examine the risk of catastrophic health expenditures in the context of surgical care by analyzing its relationship with the share of publicly financed health expenditures (PUB) and income level measured by GDP per capita, within a panel data framework. Moving beyond the predominantly cross-sectional and household-level analyses in the existing literature, this research incorporates both cross-country and time dimensions, thereby providing a more comprehensive evaluation through panel causality methods. A two-stage analytical strategy was employed: in the first stage, a frequentist panel causality analysis was conducted, while in the second stage, a structural causal inference approach was applied. The frequentist analysis was performed using the R programming language, including tests for cross-sectional dependence, unit roots, and cointegration, followed by the Dumitrescu-Hurlin panel Granger causality test. In the second stage, structural causal modeling was implemented in Python using the DoWhy and EconML libraries; directed acyclic graphs (DAGs), the backdoor criterion, multiple estimation methods (OLS, DML, IV), and several refutation tests were utilized to ensure the robustness and validity of the findings. The results indicate that GDP has a strong and statistically significant causal effect on the risk of catastrophic health expenditures. Both the Dumitrescu-Hurlin test and the DoWhy/DML analyses consistently show that increases in income reduce the risk of catastrophic expenditures; specifically, a 10% increase in GDP (in log terms) is associated with a reduction of approximately 0.46–0.68 percentage points in the risk. In contrast, the relationship between the share of public health expenditures and catastrophic expenditure risk yields differing results across methods. While the frequentist approach identifies bidirectional Granger causality between PUB and the risk of catastrophic expenditures, the structural causal analysis finds no statistically significant direct causal effect of PUB. This discrepancy suggests that public health expenditures and financial risk may be jointly determined by underlying structural factors rather than a direct causal linkage. Additionally, heterogeneity analysis reveals that the causal effect is stronger in low-income countries. Overall, the combined use of frequentist and structural causal inference approaches provides a richer and more nuanced understanding by capturing not only temporal associations but also policy-relevant causal effects, thereby offering a substantial contribution to the literature.
Benzer Tezler
- Katastrofik sağlık harcaması ve sağlık hizmetlerinde yoksunlaştırıcı etkisinin değerlendirilmesi
Catastrophic health expenditure and evaluation of deprivation effect in health care
ZEYNEP MERVE UÇAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Sağlık Kurumları YönetimiSakarya ÜniversitesiSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MAHMUT AKBOLAT
- Türkiye'de yaşlılarda katastrofik cepten sağlık harcaması
Catastrophic health expenditures for the elderly in Türkiye
NAZ ESİN BAŞKAN ÖZDEMİR
Doktora
Türkçe
2025
Sağlık Yönetimiİstinye ÜniversitesiSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HACER ÖZGEN NARCI
- Çocuk metabolizma hastalıkları kliniği'nde takipli olan nadir metabolik hastalığa sahip hastaların ebeveynlerinin yaptığı cepten sağlık harcamaları
OUT-of-pocket health expenditures made by parents of patients with rare metabolic diseases followed in the children's metabolism clinic
YASEMİN YÜKSEL GÜDEK
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2022
Çocuk Sağlığı ve HastalıklarıSağlık Bilimleri ÜniversitesiÇocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET GÜNDÜZ
- Sağlık hizmetleri finansmanında eşitsizlik ve hakkaniyet ile katastrofik sağlık harcamaları arasındaki ilişki
The relationship between inequality and equity in health services financing and catastrophic health expenditures
SONGÜL ÇINAROĞLU
- Türkiye'de katastrofik ve toplam sağlık harcamalarının belirleyicileri: Robust regresyon ve rastgele orman tabanlı modelleme yaklaşımı
Determinants of catastrophic and total health expenditures in Turkey: A modelling approach based on robust regression and random forest
ANI HANDE METE
Doktora
Türkçe
2025
Sağlık Yönetimiİstanbul Üniversitesi-CerrahpaşaSağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CANSER BOZ