Mitolojiden gerçekliğe İran On İki İmam Şiiliğinde kutsal şahsiyetlerin toplumsal rolleri
From mythology to reality: The social roles of holy figures in Iranian Twelver Shiism
- Tez No: 992563
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SELMAN YILMAZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Sosyoloji, Religion, Sociology
- Anahtar Kelimeler: Din sosyolojisi, Fenomenolojik sosyoloji, Kutsallık, Kültür sosyolojisi, Mezhepler, Mitoloji, Ritüel, Topluluklar sosyolojisi, İran, Şiilik, Religious sociology, Phenomenological socilogy, Holiness, Cultural sociology, Sects, Mitology, Ritual, Sociology of community, Iran
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Din Sosyolojisi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İran tarihindeki mezhepsel yapı, Emevilerin mevali politikaları ve Abbasilerin Horasan desteğiyle iktidara gelmesiyle şekillenmiş; Deylemiler, Büveyhiler, Safeviler ve Kaçarlar gibi hanedanlıklar On İki İmam Şiiliğinin kurumsallaşmasına katkıda bulunmuştur. Safeviler döneminde Şiilik, merkezi bir devlet ideolojisine dönüştürülmüş ve kutsal şahsiyetler etrafında toplumsal bir aidiyet inşa edilmiştir. Modern dönemde de 1979 İran İslam Devrimi ile Ruhullah Humeyni'nin Velayet-i Fakih anlayışı, din adamlarının siyasal vesayetini kurumsallaştırmış ve imamlar, imamzadeler ile kutsal türbeler İslam Cumhuriyeti'nin toplumsal meşruiyetinin önemli unsurları haline gelmiştir. İmamların doğum ve ölüm yıldönümleri, yas ve anma törenleri devletin resmi takvimine dahil edilerek toplumsal hafıza diri tutulmuştur. Çalışmada devrim sonrası güç kazanan ruhban sınıfının etkisi ve On İki İmam Şiiliği ekseninde şekillenen dini pratiklerin toplumsal boyutları incelenmektedir. Geleneksel yapısını koruyan toplumlarda geçmişten gelen otorite ve anlayışları temsil eden din adamlarının, İran'da devrim sonrasında yönetimi ele alarak siyaseti ve dini yaşamı belirleyici bir konuma yerleştirdiği görülmektedir. Bu bağlamda, On İki İmam, Fatıma bint Muhammed ve Fatıma bint Musa Kazım (Masume) olmak üzere 14 kutsal şahsiyetin doğum ile yıldönümleri münasebetleriyle düzenlenen anma ve yas törenlerinin, On İki İmam Şiiliği mezhebindeki İran toplumu açısından sembolik, kültürel ve toplumsal işlevleri araştırılmıştır. Tez, bu anma ve yas programları çerçevesinde zaman, mekan, eşya, sahne, ritüel, kimlik ve aidiyet gibi unsurların İran toplumunda nasıl kutsallaştırıldığı üzerinde durmaktadır. Aynı zamanda, bu kutsallaştırma süreçlerine karşı gelişen alternatif yaklaşımlar ve resmi ideolojiye yönelik eleştirel duruşlar da değerlendirilmiştir. Özellikle 1979 devriminden sonra On İki İmam Şiiliği içinde yer alan eski kültürel unsurların günümüzde nasıl dönüştüğü ve kutsal şahsiyetlerin, mekanların ve eşyaların toplumsal anlamı mezhep literatürü, alan gözlemleri ve derinlemesine mülakatlar aracılığıyla açıklanmaktadır. Günümüzde İran Şiiliği, türbe ziyaretleri, anma törenleri ve kolektif ibadetler üzerinden toplumsal aidiyeti güçlendirmeye devam etmektedir. Ancak kuşaklar arasında bir kırılma yaşanmakta; yaşlı kuşak geleneksel ibadetlere bağlı kalırken genç kuşaktan bir kesim, Şiiliği ya kültürel bir unsur olarak görmekte ya da tümüyle reddetmektedir. Sonuç olarak, İran'da antik mitlerden günümüz İslam Cumhuriyeti'ne uzanan süreçte kutsal şahsiyetler, türbe kültü ve dini ritüeller toplumsal birlikteliği, kolektif bilinci ve mezhepsel kimliği canlı tutan temel araçlar olmuştur. Bu yapıda kutsal zamanlar, mekanlar ve şahsiyetler sürekli yeniden üretilerek İran'ın milli-mezhebi kimliğinin merkezinde veya kültürel uzay-zamanında konumlanmıştır.
Özet (Çeviri)
The sectarian dynamics of Iranian history were profoundly shaped by the Umayyad mawali policies and the Abbasid consolidation of power with Khorasan's support. Subsequent dynasties, including the Daylamids, Buyids, Safavids, and Qajars, played pivotal roles in institutionalizing Twelver Shiism. Under the Safavids, Shiism evolved into a central state ideology, constructing a collective social identity around sacred figures. In the modern period, the 1979 Iranian Islamic Revolution and Ruhollah Khomeini's doctrine of Velayat-e-Faqih entrenched clerical authority within the state structure, making imams, imamzadehs, and shrines key components of the Islamic Republic's political legitimacy. Commemoration and mourning ceremonies for the births and deaths of these sacred figures became embedded in the state's official calendar, reinforcing collective memory and sectarian identity. This study investigates the socioreligious role of the clergy, who assumed political power after the revolution, and examines the social dimensions of religious practices structured around Twelver Shiism (Ja'farism). Special attention is given to the symbolic, cultural, and social significance of rituals associated with the Fourteen Holy Figures—the Twelve Imams, Fatima bint Muhammad, and Fatima bint Musa Kazim (Masuma)—within Iranian Ja'fari society. The research further explores how elements such as time, space, objects, rituals, identity, and belonging attain sacred meaning in contemporary Iran through commemoration practices. It also addresses alternative perspectives and critical attitudes toward the official religious ideology. By tracing the transformation of ancient cultural elements within Twelver Shiism after 1979, the thesis highlights how sacred figures, places, and objects continue to shape Iran's sectarian and cultural landscape, drawing on textual sources, field observations, and in-depth interviews. Finally, the study reveals emerging generational shifts: while older communities adhere to traditional Shi'i practices, segments of the younger population increasingly interpret Shiism as cultural heritage rather than religious obligation, and some reject it altogether. Despite these changes, sacred times, spaces, and figures remain central to Iran's collective consciousness, sustaining national-sectarian identity and reinforcing sociocultural cohesion or cultural space-time from pre-modern myths to the contemporary Islamic Republic.
Benzer Tezler
- Sanatta büyüsel gerçeklik
Megical realism in art
ELİF ÖZERGİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Güzel SanatlarMardin Artuklu ÜniversitesiResim Ana Sanat Dalı
DOÇ. DR. ŞEFİK ÖZCAN
- Metinlerarasılık bağlamında fantastik sinema ve mitoloji ilişkisi: Harry Potter örneği
The relationship between fantastic cinema and mythology in the context of intertextuality: The case of Harry Potter
BİLGE YAVAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
İletişim BilimleriOndokuz Mayıs Üniversitesiİletişim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET OKTAN
- Ayla Kutlu'nun eserlerinde mitolojik unsurlar
Mythological elements in Ayla Kutlu's works
SONGÜL AÇIKGÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıKastamonu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET ONUR HASDEDEOĞLU
- Plastik sanatlarda zeytin ağacı imgesinin sanatsal bir tema olarak incelenmesi
Examining of olive tree icon as an artistic theme in plastic Arts
ECE YÜCEL
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2025
Sanat TarihiÇanakkale Onsekiz Mart ÜniversitesiResim Ana Sanat Dalı
PROF. İHSAN DOĞRUSÖZ
- Gülten Dayıoğlu'nun gençlik romanlarında fantastik unsurlar
The fantastic components in Gülten Dayıoğlu's juvenile fictions
HÜLYA SADİYE GÖKÇEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Eğitim ve ÖğretimOndokuz Mayıs ÜniversitesiTürkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ŞEYMA BÜYÜKKAVAS KURAN