Ahlaki temel ihlallerini gerekçelendirmede çevreci kimlikle kurulan özdeşim, ahlaki önem ve değerlerin rolü
The role of environmental identity and moral expansion and personal values in justifications of moral foundation violations
- Tez No: 992629
- Danışmanlar: PROF. DR. SEVİM CESUR, DR. ÖĞR. ÜYESİ LATİF KARAGÖZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın temel amacı, bireylerin çevreye yönelik tutum ve davranışlarının altında yatan değer temelli, ahlaki ve kimlik dinamiklerinin çok katmanlı bir biçimde anlaşılmasıdır. Bu kapsamda araştırma, açıklayıcı sıralı karma desen temelinde iki aşamalı olarak tasarlanmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında (Çalışma I), bireylerin değer yönelimleri ile ahlaki ve çevre ihlallerine yönelik kayıtsızlık arasındaki ilişkilerde ahlaki önemin aracı rolü ve çevreci kimlik özdeşiminin düzenleyici etkisi niceliksel yöntemlerle test edilmiş; ikinci aşamasında (Çalışma II) ise bu ilişkilerin arka planındaki anlam örüntüleri çevreci bireylerin deneyimleri üzerinden niteliksel araştırma perspektifinde derinlemesine incelenmiştir. Çalışma I'de 18-71 yaş aralığında (Ort. = 25.94 ± 10.19) toplam 624 katılımcı (466 kadın, 158 erkek) yer almıştır. Katılımcılar, Çok Bileşenli Grup Özdeşim Ölçeği'nden aldıkları puanlara göre çevreci (n = 272) ve çevreci olmayan (n = 352) olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Tüm katılımcılara Portre Değerler Anketi 57, Ahlaki Genişleme Ölçeği, Ahlaki Temellerin İhlalinde Yapılan Meşrulaştırma Ölçeği ve bu ölçeğin çevre ihlalleri için uyarlanmış versiyonu uygulanmıştır. Araştırmanın bağımsız değişkenleri yeniliğe açıklık ve öz-aşkınlık değer yönelimleri; aracı değişkeni ahlaki önem; bağımlı değişkenleri dört ahlaki temelde (adalet, bakım, sadakat, kutsallık) ahlaki kayıtsızlık ve çevre ihlaline kayıtsızlık düzeyleri; düzenleyici değişkeni ise çevreci kimlikle özdeşim düzeyidir. Veriler SmartPLS 4 programı kullanılarak kısmi en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi ile analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, çevreci kimlik özdeşiminin değer yönelimleri ile ahlaki kayıtsızlık arasındaki ilişkide önemli bir düzenleyici rol oynadığını ortaya koymuştur. Çevreci grupta yeniliğe açıklık değerinin ahlaki önem aracılığıyla kayıtsızlığı azalttığı, çevreci olmayan grupta ise öz-aşkınlık değerinin doğrudan etkili olduğu bulunmuştur. Ahlaki önemin aracı rolü yalnızca çevreci kimlikle özdeşim kuran bireylerde anlamlı düzeyde işlev göstermektedir. Çalışma II'de ise çevreci kimlikle özdeşim kuran 7 katılımcı ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların yaşları 30 ile 62 arasında değişmektedir. Görüşme verileri tümevarımsal tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiş ve yedi ana tema belirlenmiştir. Bulgular, çevreci kimliğin normatif, ideolojik ve politik boyutlarla iç içe geçmiş çok katmanlı bir yapı olduğunu göstermiştir. Katılımcıların çevre ihlallerine yönelik tepkilerinde sıfır tolerans yaklaşımı benimserken, kendi ihlallerini gerekçelendirmede ahlaki kayıtsızlık mekanizmalarını kullandıkları görülmüştür. Çevreci kimlik, katılımcıların ahlaki çemberlerini genişleterek insan dışı varlıklara atfettikleri ahlaki önemi artırmıştır. Katılımcıların çevrecilik pratiklerinin kapitalist üretim eleştirisi, eko-sosyal adalet vurgusu ve kuşaklar arası bilinç aktarımı gibi politik boyutlarla şekillendiği saptanmıştır. Her iki çalışmanın bulguları birlikte değerlendirildiğinde, çevreci kimliğin yalnızca bireysel değer yönelimleriyle değil, aynı zamanda sosyal normlar, utanç ve dışlanma korkusu gibi toplumsal kontrol mekanizmalarıyla da biçimlendiği görülmüştür. Araştırma, yeniliğe açıklık değerinin çevreci kimlik bağlamında ahlaki önem aracılığıyla çevre dostu davranışları yordadığını ortaya koyarak, değer-davranış ilişkilerine dair mevcut kuramsal çerçevelere yeni bir perspektif kazandırmıştır. Sonuç olarak bu araştırma, çevre ve ahlak psikolojisi ve politik psikoloji alanyazınlarında değerler, kimlik ve ahlaki süreçlerin bütüncül etkileşimini anlamaya kavramsal ve ampirik düzeyde katkı sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
The main purpose of this research is to understand the multilayered value-based, moral, and identity dynamics underlying individuals' environmental attitudes and behaviors. In this context, the research was designed in two stages based on an explanatory sequential mixed-methods design. In the first stage of the research (Study I), the mediating role of moral expansiveness and the moderating effect of environmentalist identification in the relationships between individuals' value orientations and disengagement toward moral and environmental violations were tested using quantitative methods; in the second stage (Study II), the meaning patterns underlying these relationships were examined in depth through the experiences of environmentalist individuals from a qualitative research perspective. Study I included a total of 624 participants (466 women, 158 men) aged 18-71 years (M = 25.94 ± 10.19). Participants were divided into two groups as environmentalist (n = 272) and non-environmentalist (n = 352) based on their scores from the Multicomponent Group Identification Scale. All participants completed the Portrait Values Questionnaire 57, the Moral Expansiveness Scale, the Moral Foundations Violations Justification Scale, and its adapted version for environmental violations. The independent variables of the research were openness to change and self-transcendence value orientations; the mediating variable was moral expansiveness; the dependent variables were levels of moral disengagement across four moral foundations (fairness, care, loyalty, sanctity) and disengagement to environmental violations; and the moderating variable was the level of identification with environmentalist identity. Data were analyzed using partial least squares structural equation modeling with SmartPLS 4. The findings revealed that environmentalist identification played a significant moderating role in the relationship between value orientations and moral disengagement. It was found that in the environmentalist group, openness to change reduced disengagement through moral expansiveness, while in the non-environmentalist group, self-transcendence had a direct effect. The mediating role of moral expansiveness functioned significantly only in individuals with environmentalist identification. In Study II, semi-structured in-depth interviews were conducted with 7 participants who identified with environmentalist identity. Participants' ages ranged from 30 to 62 years. Interview data were analyzed using inductive thematic analysis, and seven main themes were identified. The findings showed that environmentalist identity is a multilayered structure intertwined with normative, ideological, and political dimensions. While participants adopted a zero-tolerance approach to environmental violations by others, they were observed to use moral disengagement mechanisms to justify their own violations. Environmentalist identity expanded participants' moral circles, increasing the moral expansiveness they attributed to non-human entities. It was found that participants' environmentalist practices were shaped by political dimensions such as critique of capitalist production, emphasis on eco-social justice, and intergenerational transmission of consciousness. When the findings of both studies are evaluated together, it was observed that environmentalist identity is shaped not only by individual value orientations but also by social control mechanisms such as social norms, shame, and fear of exclusion. The research contributes a new perspective to existing theoretical frameworks on value-behavior relationships by revealing that openness to change predicts pro-environmental behaviors through moral expansiveness in the context of environmentalist identity. In conclusion, this research offers conceptual and empirical contributions to understanding the holistic interaction of values, identity, and moral processes in the environmental, moral and political psychology literature.
Benzer Tezler
- Uluslararası hukukta iç savaşın düzenleme altına alınması
The regulation of civil war under international law
MEHMET CENGİZ UZUN
- Akademik etik ve akademik liyakat hakkında akademisyen görüşleri
Academician views on academic ethics and academic merit
MERVE OKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Eğitim ve ÖğretimEskişehir Osmangazi ÜniversitesiYükseköğretimin Yönetimi ve Politikası Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İLKNUR ŞENTÜRK
- Birleşmiş Milletler sistemi çerçevesinde insani müdahale
Humanitarian intervention within the frame of United Nations system
MURAT ÖZNANECİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Uluslararası İlişkilerUfuk ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BURAK TANGÖR
- Religiousness and everyday violations
Dindarlık ve sıradan ihlaller
ZÜMRÜT YILDIRIM YENİER
Doktora
İngilizce
2013
TrafikOrta Doğu Teknik ÜniversitesiPsikiyatri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. TİMO LAJUNEN
DOÇ. DR. TÜRKER ÖZKAN
- Ireland's attitude towards Israeli-Palestinian conflict after 7 October
İrlanda'nın 7 Ekim sonrası İsrail-Filistin çatışmasına yaklaşımı
CHALILA RAIHAN NABILAZKA
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Uluslararası İlişkilerİstanbul Medeniyet ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATMA SARIASLAN