Eski Uygur Türkçesindeki zarf-fiil eklerinin işlevsel analizi
Functional analysis of adverb-verb suffixes in Old Uygur Turkish
- Tez No: 993070
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ NECİP FAZIL ŞENARSLAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Eski Uygur Türkçesi, İşlevsel Dil Bilgisi, Zarf-fiil Ekleri, A Grammar of the Turkish Language, Old Uyghur Turkish, Functional Linguistics, Adverbial Verb Suffixes, A Grammar of the Turkish Language
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eski Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türkçe üzerine yapılan dilbilim, anlambilim ve şekil bilgisi çalışmaları gün geçtikçe artmaktadır. Zarf-fiiller, Türk dilinin tarihi dönemlerinde de cümle yapısına önemli katkılar sunmuş, amaç-sonuç, sebep-sonuç, zaman, durum, kıyas, şart, sınırlandırma, bağlama, görelilik, üsteleme, karşıtlık, birliktelik vb. gibi oldukça fazla anlam ilişkileri kurabilen önemli bir yapıdır. Eski Uygur Dönemi yapıtları, dil tarihi bakımından kıymetli olup bu yapılar kullanım özelliklerini incelemek için zengin bir zemin oluşturur. Yapılan çalışmada, Budist sahası metinleri başta olmak üzere çeşitli dinî ve öğretici metinlerde geçen zarf-fiil ekleri tespit edilerek işlevsel yönden sınıflandırılmış; metin içindeki görevleri anlama sağladıkları katkı, anlatıdaki işlevsel rolleri analiz edilmiştir. Bu çalışmada, Eski Uygur Türkçesi dönemi eserlerinden toplam beş tanesi (Aç Bars Hikâyesi, Kuanşi İm Pusar, Maytrısimit, Huastuanift, Irk Bitig) taranmıştır. Yapılan taramada, bu eserler üzerinde daha önce yapılmış transkripsiyon çalışmaları esas alınmış, yeni bir okuma ve çeviri çalışması yapılmamıştır. Eserlerde yer alan, zarf-fiillerin işlevleri belirlenmiş bu zarf-fiil eklerinin kullanım sıklığı ve anlam çeşitliliği ortaya konmuştur. Zarf-fiil ekleri 12 anlam işlevine göre tasnif edilmiş; bunlardan bağlama, hâl, sebep, zaman, şart, sınırlandırma, tasvirî fiil işlevleri tespit edilmiş; vasıta, kıyaslama, karşıtlık, görelik, üsteleme işlevlerine ise taranan eserlerde örneğe rastlanmamıştır. Taranan eserlerde geçen bazı örneklerde zarf-fiil eklerinin varlığı bilinse de metnin eksik oluşu, bazı harflerin silik oluşu gibi nedenlerle eklerin cümle içindeki işlevleri tespit edilememiştir. Sonuç olarak, zarf-fiillerin Eski Uygur Türkçesi döneminde geniş bir kullanım alanına sahip olduğu, çokanlamlılık gösterdiği ve cümleye anlam katma bakımından önemli işlevler üstlendiği ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
Linguistic, semantic and morphological studies on the Turkish language are increasing day by day. Adverbial verbs are an important structure that has made significant contributions to sentence structure throughout the historical periods of the Turkish language, capable of establishing numerous semantic relationships such as purpose-result, cause-effect, time, condition, comparison, condition, limitation, connection, relativity, intensification, contrast, and conjunction. Works from the Old Uyghur period are valuable in terms of linguistic history and provide a rich ground for examining the usage characteristics of these structures. In this study, adverbial verb suffixes found in various religious and educational texts, primarily Buddhist texts, were identified and classified functionally; their contribution to understanding their role within the text and their functional roles in the narrative were analysed. In this study, a total of five works from the Old Uyghur Turkish period (The Story of Aç Bars, Kuanşi İm Pusar, Maytrısimit, Huastuanift, Irk Bitig) were scanned. In the scan, transcription studies previously conducted on these works were taken as a basis, and no new reading or translation work was carried out. The functions of adverbial verbs in the works have been determined, and the frequency of use and variety of meanings of these adverbial verb suffixes have been revealed. Adverbial suffixes have been classified according to 12 semantic functions; of these, the functions of context, case, cause, time, condition, limitation, and descriptive verb have been identified; however, no examples of the functions of means, comparison, contrast, relativity, and intensification have been found in the scanned works. Although the presence of adverbial verb suffixes was known in some examples found in the scanned works, the functions of the suffixes within the sentence could not be determined due to reasons such as the incompleteness of the text and the fading of some letters. In conclusion, it has been established that adverbial verbs had a wide range of usage in the Old Uyghur Turkish period, exhibited polysemy, and performed important functions in terms of adding meaning to sentences.
Benzer Tezler
- Orta Türkçede fiilimsiler
Verbalia suffixes in Middle Turkic
NESRİN BAYRAKTAR
Doktora
Türkçe
2000
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÜLKÜ ÇELİK ŞAVK
- Zunun Kadiri, Gunçem (metin-inceleme-dizin)
Zunun Kadiri, Gunçem (text-analysis-index)
LEVENT DOĞAN
Doktora
Türkçe
2000
Türk Dili ve EdebiyatıTrakya ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF.DR. MAHMUT KAŞGARLI
- Eski Uygur Türkçesinde tasarlama kiplerinin yapı ve işlev bakımından incelenmesi
Başlık çevirisi yok
NURDAN BENLİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2013
Türk Dili ve EdebiyatıYıldırım Beyazıt ÜniversitesiTürk Edebiyatı Bölümü
PROF. DR. FUNDA TOPRAK
- Die Subordinierenden konjunkti onen im Deutschen und IHRE wiedergabe im Türkischen
Başlık çevirisi yok
ADEM ACARLI
- Ermeni harfli Kıpçak Türkçesinde fiil
Verbs in Kipchak Turkish with Armenian letters
LÜTFİYE GÜVENÇ
Doktora
Türkçe
2014
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ARGUNŞAH
