Pısa 2022 türkiye örnekleminde matematiksel okuryazarlığın öğrenci ve okul düzeyinde belirleyicileri: çok düzeyli model analizi
Determinants of mathematical literacy at the student and school levels in the PISA 2022 Turkey sample: a multilevel model analysis
- Tez No: 1017567
- Danışmanlar: DOÇ. ZEYNEP ÖZTÜRK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: İstatistik, Statistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Artvin Çoruh Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İstatistik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın amacı, PISA 2022 Türkiye örnekleminde öğrencilerin matematik performansını açıklayan öğrenci ve okul düzeyi değişkenlerini, verinin hiyerarşik yapısı dikkate alınarak çok düzeyli doğrusal modelleme (HLM) yöntemiyle incelemektir. Araştırmada OECD PISA 2022 öğrenci ve okul anketleri ile bilişsel test verileri kullanılmış; başarı göstergesi olarak PV1MATH ele alınmıştır. Analizler yaklaşık 7.250 öğrenci ve 196 okul üzerinden REML yöntemiyle yürütülmüştür. Koşulsuz iki düzeyli modelden elde edilen Sınıf İçi Korelasyon Katsayısı (ICC ≈ 0.57), matematik başarısındaki toplam varyansın %57'sinin okullar arası farklılıklardan kaynaklandığını ortaya koymuş; bu değer Türkiye'yi okul etkisinin en güçlü hissedildiği eğitim sistemleri arasına yerleştirmiştir. Öğrenci düzeyinde sosyoekonomik ve kültürel statü, merak, matematik öz-yeterliği ve algılanan öğretmen desteği; okul düzeyinde ise öğretimsel liderlik, dijital öğrenmeye hazırlık, yetenek gruplandırması ve ders dışı etkinlikler değişkenleri kademeli model yapısıyla incelenmiştir. Bulgular, öğrenci düzeyinde en güçlü yordayıcının matematik öz-yeterliği olduğunu göstermiştir (b=12.97, p<.001). Merak (b=4.67, p < .001) ve sosyoekonomik ve kültürel statü (b=5.16, p<.001) başarıyı pozitif yönde anlamlı biçimde yordamıştır. Öğretmen desteği ise doğrudan anlamlı bir etki üretmemiştir (b=−0.75, p=.237); bu sonuç, desteğin öz-yeterlik aracılığıyla dolaylı mekanizmalar üzerinden işlediğine işaret etmektedir. Okul düzeyinde ders dışı matematik etkinlikleri başarıyı anlamlı ve pozitif biçimde yordayan tek değişken olmuştur (b=11.52, p< .001). Öğretimsel liderlik beklenmedik biçimde negatif etki göstermiş (b=−11.90, p=.002); dijital hazırlık ve yetenek gruplandırması ise anlamlı bir etki ortaya koymamıştır. Sosyoekonomik ve kültürel statü için rastgele eğim tanımlanan modelde, sosyoekonomik etkinin okullar arasında farklılaştığı ve ortalama başarısı yüksek okulların bu etkiyi güçlendirerek sosyoekonomik avantajı pekiştirdiği saptanmıştır (intercept–eğim korelasyonu r=0.20). Model karşılaştırmaları, öğrenci ve okul düzeyi değişkenlerin birlikte modellenmesinin (Marginal R²=0.119) tek düzeyli yaklaşımlara kıyasla belirgin biçimde üstün olduğunu doğrulamıştır. Sonuçlar Türkiye'de matematik başarısının psikolojik sermayeye ve okulun sunduğu kurumsal fırsat yapılarına duyarlı olduğunu, buna karşın nitelikli okulların eşitsizliği telafi etmek yerine derinleştirdiğini ortaya koymaktadır. Bulgular, eğitim politikalarının okul türü temelli ayrışmayı azaltmayı, ders dışı akademik fırsatlara erişimi genişletmeyi ve öğrencilerin öz-yeterlik gelişimini merkeze alan pedagojik yaklaşımları önceliklendirmeyi gerektirdiğine işaret etmektedir.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the student- and school-level variables explaining students' mathematics performance in the PISA 2022 Turkey sample using Hierarchical Linear Modeling (HLM), which accounts for the nested structure of the data. OECD PISA 2022 student and school questionnaires alongside cognitive test data were employed, with PV1MATH serving as the achievement indicator. Analyses were conducted via REML estimation on approximately 7,250 students nested within 196 schools. The unconditional two-level model yielded an Intraclass Correlation Coefficient (ICC ≈ 0.57), indicating that 57% of the total variance in mathematics achievement was attributable to between-school differences placing Turkey among the education systems with the highest school effects internationally. A sequential modeling approach was applied, incorporating socioeconomic and cultural status, curiosity, mathematics self-efficacy, and perceived teacher support at the student level, alongside educational leadership, digital learning readiness, ability grouping and extracurricular activities at the school level. Findings revealed that mathematics self-efficacy was the strongest predictor at the student level (b=12.97, p<.001). Curiosity (b=4.67, p<.001) and socioeconomic status (b=5.16, p<.001) positively and significantly predicted achievement, while teacher support produced no direct significant effect (b=−0.75, p=.237), suggesting it operates through indirect mechanisms mediated by self-efficacy. At the school level, extracurricular mathematics activities were the only variable with a significant positive effect (b=11.52, p<.001). Educational leadership showed an unexpected negative effect (b=−11.90, p=.002), interpreted through a reverse causality mechanism, while digital readiness and ability grouping were non-significant. Random slope analyses indicated that the effect of socioeconomic and cultural status varied significantly across schools, with high-achieving schools amplifying socioeconomic advantages rather than compensating for them (intercept–slope correlation r=0.20). Model comparisons confirmed that the combined student- and school-level specification (Marginal R²=0.119) substantially outperformed single-level alternatives. The results demonstrate that mathematics achievement in Turkey is highly sensitive to students' psychological capital and school-level opportunity structures, while high-performing schools reinforce rather than mitigate socioeconomic inequality. These findings suggest that educational policies should prioritize reducing school-type stratification, expanding access to enriched extracurricular learning environments, and advancing pedagogical approaches centered on self-efficacy development.
Benzer Tezler
- Türkiye'deki öğrenci başarılarının PISA 2018-2022 matematik okuryazarlığı testlerinde yer alan farklı soru türlerine göre değerlendirilmesi
Assessment of student achievements in Turkey according to different item types in the PISA 2018-2022 mathematical literacy tests
ECE ERKEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimGaziantep ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BAYRAM ÇETİN
- PISA 2022 Türkiye örnekleminde bilgi ve iletişim teknolojisi kaynakları kullanımının okuma performansını yordama durumunun veri madenciliği teknikleriyle incelenmesi
Examining the predictive status of information and communication technology resources use on reading performance in PISA 2022 Turkey sample with data mining techniques
BARIŞ ŞAYBAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Eğitim ve ÖğretimBursa Uludağ ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SALİH BİRİŞÇİ
- PISA 2022 Türkiye örnekleminde matematik okuryazarlığını etkileyen faktörlerin çok düzeyli yapısal eşitlik modellemesi ile incelenmesi
Examining the factors influencing mathematical literacy in the PISA 2022 Türkiye sample through multilevel structural equation modeling
FURKAN İSLAM
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimGaziantep ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YEŞİM ÖZER ÖZKAN
- PISA 2022 kapsamında Türkiye'deki öğrencilerin matematik okuryazarlığını etkileyen faktörler
Factors affecting the mathematical literacy of students in Türkiye within the scope of PISA 2022
MUSTAFA ÖZTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimHarran ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MESUT YILDIRIM
- PISA 2022 dijital kaynak ölçeğinin ülkelere göre ölçme değişmezliğinin incelenmesi
Examining the measurement invariance of PISA-2022 digital source scale according to countries
ÖZGE DUYGU BAYKAL GEDİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimHacettepe ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KÜBRA ATALAY KABASAKAL