Rusya Coğrafya Derneği'nin Orta Asya çalışmaları
Central Asian activities of the Russian Geographical Society
- Tez No: 1022907
- Danışmanlar: PROF. DR. YUNUS EMRE GÜRBÜZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tarih Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Rusya Coğrafya Derneği'nin 1845-1917 yılları arasında Orta Asya üzerine yürüttüğü bilimsel araştırmaları kurumsal ve uzun dönemli bir perspektifle incelemektedir. XIX. yüzyıl, bilimsel araştırmaların kurumsallaştığı, uzmanlaşmanın hız kazandığı ve bilimsel bilginin üniversiteler, akademiler ve bilim cemiyetleri aracılığıyla sistematik biçimde üretildiği bir dönemdir. Aynı süreçte Avrupa'nın birçok ülkesinde kurulan coğrafya dernekleri, yalnızca keşif gezilerini destekleyen kuruluşlar olmaktan çıkarak bilimsel araştırmaları örgütleyen, araştırmacılar arasında iş birliği sağlayan ve elde edilen bilgiyi yayımlayarak bilimsel dolaşıma kazandıran kurumlara dönüşmüştür. 1845 yılında kurulan Rusya Coğrafya Derneği de Rusya İmparatorluğu'nun en önemli bilim kuruluşlarından biri olarak coğrafya, etnografya, istatistik ve doğa bilimleri alanlarında kapsamlı araştırmalar yürütmüş; özellikle Orta Asya üzerine hazırlanan raporlar, seyahatnameler ve süreli yayınlar aracılığıyla bölgeye ilişkin geniş bir bilgi birikimi oluşturmuştur. Rusya Coğrafya Derneği üzerine yapılan araştırmaların önemli bir bölümü kurumun kuruluş süreci, örgütsel yapısı, belirli araştırmacılar veya münferit keşif seferleri üzerinde yoğunlaşmaktadır. Son yıllarda bilim tarihi, bilgi üretimi ve imparatorluk çalışmaları alanındaki araştırmalar Derneğin faaliyetlerini daha geniş kuramsal çerçeveler içerisinde değerlendirmeye başlamış olsa da Rusya Coğrafya Derneği'nin yaklaşık yetmiş yıllık Orta Asya araştırmalarını kurumsal bütünlüğü içerisinde ele alan çalışmalar sınırlı kalmıştır. Türkiye'deki literatürde ise Rusya'nın Orta Asya politikaları, Rus seyyahları, Türkistan'ın işgali ve Rus yayılmacılığı üzerine önemli araştırmalar bulunmasına rağmen, Rusya Coğrafya Derneği'nin kurumsal yayınları ve bilgi üretim süreci müstakil bir inceleme konusu hâline gelmemiştir. Bu tez, söz konusu boşluğu dikkate alarak Rusya Coğrafya Derneği'nin Orta Asya üzerine yürüttüğü araştırmaları kurumsal ve uzun dönemli bir perspektifle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel amacı, Rusya Coğrafya Derneği üyeleri tarafından 1845-1917 yılları arasında hazırlanan raporlar, seyahatnameler, keşif günlükleri ve süreli yayınlar aracılığıyla üretilen coğrafi, etnografik, ekonomik ve istatistiksel bilgiyi inceleyerek Derneğin Orta Asya araştırmalarındaki yerini ortaya koymaktır. Çalışma, Rusya Coğrafya Derneği'nin tarihini yeniden yazmayı değil; farklı yayın türlerine dağılmış bulunan birincil kaynakları kurumsal bir bütünlük içerisinde değerlendirerek Orta Asya hakkında oluşturulan bilgi birikiminin kapsamını, gelişimini ve tarihsel önemini analiz etmeyi hedeflemektedir. Bu doğrultuda araştırma, Rusya Coğrafya Derneği'nin hangi alanlarda araştırmalar yürüttüğünü, bu araştırmalar sonucunda nasıl bir bilgi ürettiğini ve söz konusu bilgi birikiminin XIX. yüzyıl Orta Asya'sının coğrafi, ekonomik, sosyal ve kültürel özelliklerinin anlaşılmasına nasıl katkı sağladığını incelemektedir. Araştırma, tarih disiplininde yaygın olarak kullanılan nitel araştırma yöntemine dayanmaktadır. Çalışmanın temel kaynaklarını Rusya Coğrafya Derneği'nin dijital arşivleri ile Rusya'daki dijital kütüphanelerden erişilen birincil kaynaklar oluşturmaktadır. Bu kapsamda Derneğin süreli yayınları (Zapiski, Vestnik, İzvestiya, Jivaya Starina ve yıllıklar), bilimsel raporları, keşif günlükleri ve seyahatnameleri sistematik biçimde incelenmiştir. Ayrıca Dernek üyelerinin bağımsız eserlerinden ve konuya ilişkin ikincil literatürden de yararlanılmıştır. Kaynaklar kronolojik ve tematik olarak sınıflandırılmış; coğrafya, etnografya, ekonomi, doğal kaynaklar, ulaşım, ticaret, tarım, yerleşim düzeni ve geleneksel hukuk sistemi gibi başlıklar altında karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Araştırmada önceden belirlenmiş bir kuramsal modeli doğrulama amacı güdülmemiş; kaynaklar yazıldıkları dönemin tarihsel bağlamı, bilimsel terminolojisi ve kurumsal koşulları dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Araştırmanın bulguları, Rusya Coğrafya Derneği'nin Orta Asya faaliyetlerinin yalnızca coğrafi keşiflerden ibaret olmadığını ortaya koymaktadır. İncelenen kaynaklar, Dernek üyelerinin bölgenin doğal çevresi, iklimi, yer şekilleri, su kaynakları, tarımsal üretimi, hayvancılığı, ticaret yolları, doğal kaynakları, nüfus yapısı ve yerleşim düzeni üzerine kapsamlı araştırmalar yürüttüğünü göstermektedir. Aynı zamanda biy mahkemeleri, boy teşkilatı, geleneksel hukuk sistemi, aile yapısı, dinî hayat, gündelik yaşam ve kültürel uygulamalar gibi konulara ilişkin ayrıntılı etnografik gözlemler de gerçekleştirilmiştir. Böylece Rusya Coğrafya Derneği'nin araştırmaları, coğrafya, ekonomi ve etnografyayı birbirinden bağımsız alanlar olarak değil, Orta Asya'nın doğal çevresini, ekonomik yapısını ve toplumsal özelliklerini birlikte açıklamaya yönelen disiplinlerarası bir araştırma programının parçaları olarak ele almıştır. Elde edilen bulgular ayrıca Rusya Coğrafya Derneği'nin temel işlevinin yalnızca bilimsel keşifler düzenlemek olmadığını, Orta Asya hakkında sistematik bilgi üreten kurumsal bir araştırma ağı oluşturduğunu göstermektedir. Araştırma bölümleri, bilimsel seferler ve süreli yayınlar aracılığıyla farklı araştırmacılar tarafından elde edilen veriler ortak bir kurumsal yapı içerisinde toplanmış, düzenlenmiş ve yayımlanmıştır. Bu durum, Rusya Coğrafya Derneği'nin XIX. yüzyıl Rus bilim dünyasında bilimsel bilginin kurumsallaşmasının en önemli örneklerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte araştırma, bilimsel bilgi ile devlet arasındaki ilişkiyi tek yönlü veya indirgemeci bir yaklaşımla açıklamamakta; bilimsel araştırmalar ile devletin bilgi ihtiyacının zaman zaman kesiştiğini, ancak bu ilişkinin XIX. yüzyılın bilimsel, kurumsal ve tarihsel koşulları içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu çalışma, Rusya Coğrafya Derneği'nin Orta Asya araştırmalarını belirli araştırmacılar veya münferit keşif seferleri üzerinden değil, kurumun yaklaşık yetmiş yıllık faaliyetlerini kapsayan bütüncül bir bilgi üretim süreci olarak değerlendirmektedir. Tezin en önemli katkılarından biri, farklı yayın türlerine dağılmış bulunan Rusça birincil kaynakları sistematik biçimde bir araya getirerek Orta Asya araştırmaları açısından kapsamlı bir değerlendirme sunmasıdır. Bunun yanında çalışma, Rusya Coğrafya Derneği'nin faaliyetlerini yalnızca kurum tarihi bağlamında değil, XIX. yüzyılda bilimsel bilgi üretiminin kurumsallaşması süreci içerisinde ele almakta; Dernek tarafından üretilen coğrafi, ekonomik, etnografik ve istatistiksel bilginin bütüncül yapısını ortaya koyarak hem Rusya Coğrafya Derneği çalışmalarına hem de Orta Asya tarih yazımına kavramsal ve metodolojik katkı sağlamayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
CENTRAL ASIAN ACTIVITIES OF THE RUSSIAN GEOGRAPHICAL SOCIETY This dissertation examines the scientific research conducted by the Russian Geographical Society (RGS) on Central Asia between 1845 and 1917 from an institutional and long-term perspective. The nineteenth century witnessed the institutionalization of scientific research, during which geographical societies evolved from organizations primarily supporting exploratory expeditions into institutions responsible for organizing scientific inquiry, coordinating research activities, and disseminating knowledge through systematic publication. Established in 1845, the Russian Geographical Society emerged as one of the leading scientific institutions of the Russian Empire. Through extensive research in geography, ethnography, statistics, and the natural sciences, it produced a substantial body of knowledge on Central Asia in the form of reports, travel accounts, expedition journals, and scholarly publications. Existing scholarship on the Russian Geographical Society has largely concentrated on the institution's organizational history, prominent explorers, or individual expeditions. Although recent studies in the fields of the history of science, knowledge production, and imperial studies have begun to examine the Society within broader theoretical frameworks, comprehensive analyses of its long-term research activities in Central Asia remain limited. In the Turkish literature, considerable attention has been devoted to Russian imperial expansion in Central Asia, Russian travelers, and the history of Turkestan; however, the institutional publications of the Russian Geographical Society and its systematic production of knowledge have not yet been examined as an independent subject of research. Addressing this gap, the present study investigates the Society's research on Central Asia within a comprehensive institutional framework. The principal objective of this dissertation is to examine the geographical, ethnographic, economic, and statistical knowledge produced by members of the Russian Geographical Society between 1845 and 1917 through reports, travel narratives, expedition diaries, and periodicals, thereby assessing the Society's role in the study of Central Asia. Rather than rewriting the institutional history of the Society, the dissertation analyzes dispersed primary sources within a unified institutional framework in order to evaluate the scope, development, and historical significance of the body of knowledge generated about Central Asia. Accordingly, the study investigates the Society's research agenda, publication activities, and multidisciplinary scientific work while addressing how knowledge about Central Asia was produced, organized, and disseminated. Methodologically, the dissertation adopts a qualitative historical research approach. Its primary sources consist of the digital archives of the Russian Geographical Society and digitized collections available in Russian libraries. These include the Society's principal serial publications, such as Zapiski, Vestnik, Izvestiya, Zhivaya Starina, annual reports, expedition reports, travel diaries, and travel narratives. These materials are supplemented by the independent publications of Society members and an extensive body of secondary literature. The sources have been classified chronologically and thematically and analyzed comparatively under categories including geography, ethnography, economy, natural resources, transportation, trade, agriculture, settlement patterns, and customary law. Rather than testing a predetermined theoretical model, the study evaluates the sources within their historical context, taking into account the scientific terminology, institutional structures, and intellectual environment of the nineteenth century. The findings demonstrate that the activities of the Russian Geographical Society extended far beyond geographical exploration. The Society's members conducted comprehensive investigations into the natural environment, climate, topography, water resources, agriculture, animal husbandry, trade routes, mineral resources, population, and settlement patterns of Central Asia. They also produced extensive ethnographic observations concerning tribal organization, biy courts, customary law, family structures, religious life, everyday practices, and cultural traditions. These findings reveal that geographical, economic, and ethnographic investigations were not pursued as isolated disciplines but rather constituted interconnected components of a multidisciplinary research program aimed at developing a comprehensive understanding of the region. The dissertation further demonstrates that the Society's principal function was not merely to organize scientific expeditions but to establish an institutional system for the production, organization, and dissemination of knowledge about Central Asia. Through its research departments, scientific expeditions, and publication activities, information collected by different researchers was systematically compiled, evaluated, and disseminated within a common institutional framework. In this respect, the Russian Geographical Society represents one of the most significant examples of the institutionalization of scientific knowledge production in nineteenth-century Russia. At the same time, the study argues that the relationship between scientific knowledge and the state should not be interpreted through a simplistic or deterministic framework. While the Society's research undoubtedly contributed to a broader understanding of Central Asia and generated information relevant to administrative concerns, reducing its activities solely to the political objectives of the Russian Empire would overlook the diversity of its scientific work and the complexity of its institutional development. Conversely, interpreting its research as entirely detached from its historical and political context would be equally inadequate. Instead, the dissertation argues that the relationship between scientific inquiry and state interests should be understood as a historically contingent and multidimensional process shaped by the intellectual, institutional, and political conditions of the nineteenth century. This dissertation makes several contributions to the existing literature. First, it examines the Russian Geographical Society's research on Central Asia as a long-term institutional process rather than through the activities of individual explorers or isolated expeditions. Second, it systematically brings together a large corpus of dispersed Russian-language primary sources, many of which have received little attention in Turkish scholarship. Finally, by interpreting the Society's activities within the broader context of the institutionalization of scientific knowledge production, the dissertation demonstrates that geographical, economic, ethnographic, and statistical investigations formed an integrated system of knowledge about Central Asia. In doing so, the study contributes not only to scholarship on the Russian Geographical Society but also to the historiography of Central Asia by providing a conceptual and methodological framework for understanding the production of scientific knowledge in the nineteenth century.
Benzer Tezler
- Türk tarihi araştırmalarında Çokan Valihanov'un yeri ve Sobraniye Soçineniy I'in tahlili
The place of chokan valikhanov in the studies on the history of the Turks and analysis of his“Sobraniye Sochineniy I”
AYŞE BULUT
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
TarihKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ BUYAR
- Avrasya enerji kaynaklarının 1990 - 2015 yılları arasında Avrasya ülkeleri ve Türkiye açısından ekonomik olarak incelenmesi ve araştırılması
Eurasian energy resources 1990 - 2015 CİS countries and Turkey between the years of pain and investigation of economic investigation
YAHYA CAF
- 2014 Sonrası Rusya'da Kırım'ın Kutsal Coğrafya Olarak Temsili ve Dış Politika Meşrutiyeti
Crimea as Sacred Geography: Representation and the Legitimation of Russian Foreign Policy after 2014
BURCU ŞEYMA EŞTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Uluslararası İlişkilerRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BURAK KOLOT
- Enerji güvenliği çerçevesinde AB-Rusya enerji ilişkileri ve transit coğrafya türkiye açısından değerlendirilmesi
Eu-russia energy relations within the framework of energy security and their evaluation from the perspective of Türkiye as a transit geography
MUHAMMET ALİ ORAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
EnerjiKto Karatay ÜniversitesiEnerji Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SIRRI UYANIK
- Russia's soft power in the post Soviet space
Sovyet sonrası coğrafya'da Rusya'nın yumuşak gücü
HASAN SELİM ÖZERTEM
Yüksek Lisans
İngilizce
2009
Uluslararası İlişkilerOrta Doğu Teknik ÜniversitesiAvrasya Çalışmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. OKTAY F. TANRISEVER